HA’U MÓS SIMU MEDALLA, I MEDALLA NE’E REPREZENTA SOFRIMENTU HA’U-NIAN RASIK, REPREZENTA SÍMBOLU REKOÑESIMENTU SIDADAUN NO NASAUN NIAN BA HA’U-NIA KONTRIBUISAUN. NE’EBÉ BA HA’U VALE

by Media Team Posted on

Xefe Estadu hato’o asuntu ne’e hodi hatán ba perguntas jornalista nian kona-ba medalla Orden Gerrilla ne’ebé foin daudauk eis Komandante em Xefe das FALINTIL/ eis Prezidente Repúblika/eis Primeiru Ministru, Kay Rala Xanana Gusmão devolve fali ba Estadu hafoin atribui ba nia iha loron FALINTIL nian 20 Agostu 2015, nu’udar agradesimentu no rekoñesimentu Estadu nian ba dedikasaun no kontribuisaun Kay Rala Xanana Gusmão iha tempu rezisténsia.

ENTREVISTA JORNALISTA SIRA HO S.E. PREZIDENTE REPÚBLIKA, TAUR MATAN RUAK, IHA SUKU LORUBA, BOBONARO, HAFOIN REMATA VIZITA SUKU 12 HUSI MUNISÍPIU LIKISÁ NO BOBONARO NIAN
S.E. Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak
: Em primeiru lugar, ha’u hakarak lori ha’u-nia delegasaun tomak nia naran ba Administradór Munisípiu no nia diretores sira, mas ema partikulár ita-nia Administradór Postu Administrativu Bobonaro, amu-Liurai uma-na’in no na’i veteranus sira hotu iha ne’e, tanba bele organiza serimónia ida-ne’e di’ak.

Segundu lugar ha’u kontente loos, semana ida nia laran ho ita-nia bainaka espesiál sira, Sr. Komisáriu HIV/SIDA, Defensór Públiku, amu-liurai na’in-tolu hosi Tutuala, Lifau no Builale no Sr. Administradór Postu Administrativu Laga, bele fó volta ita-nia suku sira-ne’e hodi fahe informasaun ba ita-nia sidadaun sira, liuliu kona-ba lala’ok ita-nia nasaun nian. Por outro lado, enkoraja sira, para sira fó nafatin sira-nia kontribuisaun ba ita-nia dezenvolvimentu nasaun nian liuliu atraves autoridade sira i halo esforsu para hadi’a sira-nia moris loroloron nian, espesialmente sira-nia ekonomia, edukasaun oan sira-nian, sira-nia saúde no serbisu hamutuk. Ne’ebé viajen ne’e la’o di’ak loos i ha’u kontente.

Jornalista:

Oras ne’e daudaun Timór iha hela prosesu ba negosiasaun kona-ba liña medianu ho Austrália. Oinsá S.E. Prezidente Repúblika nia hanoin ba kestaun ne’e?

S.E. Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak: Kazu ne’e hanesan ita halimar, orasida ita dehan hakarak osan mak uluk, orasida ita dehan rai mak uluk tan. Imi hatene ha’u militár i ha’u foin maka mai polítika, i ha’u haree ita-nia polítika ne’e hanesan kapás, mas hanesan horibainhira ha’u dehan iha Suku Sanirin, “hatete dehan gampang/ fasil ne’e bosok, rezolve fasil ne’e bosok”. Sé maka kria espetativa ida-ne’e, nia injénuu/naive. Segundu hatete dehan imposivel ne’e mós bosok, não é?

Agora hatete dehan la fasil ne’e signifika katak, Timor-Leste rekoñese katak Austrália nia hanoin la hanesan ita-nian. Em primeiro lugar.

Em segundo lugar, ita tenke preparadu ho muita intelijénsia, sabedoria buka solusaun ba problema que normál entre país viziñu, ne’ebé prosesu ida-ne’e la’o hela. Timor-Leste, ita-nia governu, ita-nia Estadu hili ita-nia maun boot Xanana Gusmão para nia lidera. Ha’u dezeja ba nia em nome de nasaun susesu iha nia lideransa. I ha’u fiar katak, nia iha kapasidade para lidera, i Timor-Leste tomak, nasaun tomak apoia inisiativa ida-ne’e ba defende direitu ita-nian, direitu Timor-Leste nian.

Ha’u triste no duvida, tanba Timoroan balun tau em dúvida kona-ba Prezidente Repúblika ninia vontade atu defende soberania. Ha’u, horibainhira hatete katak, iha Timór ne’e, Timoroan uitoan de’it, bele sura ho liman, maka halo liu ha’u ba Timór. Sira barak ne’e ko’alia ibun maka boot, ne’ebé Timór konta mós ho ha’u-nia apoiu hanesan Prezidente da Repúblika, liuliu hanesan símbolu nasaun nian i Komandante Supremu Forsa Armadas nian.

Jornalista : Sr. Prezidente, iha vizita ne’e populasaun sira preokupa, tanba fundadores nasaun nia iha diferensas ideas liuliu ba kazu ezonerasaun. Oinsá Xefe Estadu nia hanoin ba ida-ne’e?

PR TMR: Ita-nia sosiedade normalmente trauma kona-ba ita-nia pasadu. Tanba uluk, 1975, ita harii partidu i oho malu. Entaun, ema trauma, mas sosiedade demokrátiku, opiniaun la hanesan maka haburas demokrasia. Por ezemplu, ha’u ho ha’u-nia aman la hanesan: ha’u-nia aman defensór integrasaun, ha’u oan defensór independénsia, entaun halonu’usá maka ha’u ho ema seluk ne’e tenke hanesan hotu.

Iha fatin barak ha’u hatete, iha ita-nia rain Timor-Leste ita konsege halibur an iha objetivu importante, objetivu nasionál mas imposivel, nunka konsege halibur malu iha organizasaun ida de’it. Veteranus de’it iha organizasaun barak, sidadaun de’it partidu barak, halonu’usá mak ita hanoin hanesan de’it. Hanoin ba Timór, ita hotu defende moris-di’ak, mas forma to’o moris-di’ak ne’e ida-idak iha ninia maneira no ninia hanoin.

Prezidente Repúblika defende ezonerasaun Jenerál Lere, Governu hakarak nia kontinua ne’e normál. Agora, sira tenke esplika tanba saida maka sira hakarak Jenerál Lere kontinua? Ha’u horibainhira rona pozisaun Governu nian kontinua tanba seguransa. Entaun ha’u dehan, uluk kuandu ha’u sei Jenerál, Prezidente Ramos-Horta bolu ha’u ho Dr. Longuinhos husu malae atu sai ona, imi iha kapasidade (atu) fó seguransa ba Timór ka lae? Entaun ha’u responde ba Sr. Ramos-Horta: “Sr. Prezidente, ha’u maka husu ba Ita-Boot, imi konfia ami ka lae?” Ami uluk funu kontra nasaun ida agora kontra bandidu labele fali? Imposivel. Entaun kestaun konfiansa ne’e importante.

Segundu, hatete dehan tenke prepara tranzisaun. Ha’u uluk Jenerál prepara tinan 10, seidauk to’o. Sira prepara tinan ida (ka) rua, ne’e to’o fali? Terseiru, sira balu dehan tenke prepara ofisiál sira ne’e halo parte tranzisaun nian. Ha’u dehan, úniku Timoroan ida ke hasai kursu Jenerál maka, Filomeno Paixão, hasai iha Portugál ho mais de 16 valores. Segundu nia hasai lisensiatura iha direitu. Ha’u la iha lisensiatura nein pouco kursu ba Jenerál. Kompara ha’u ho Sr. Meno, ker dizer, imposivel. Ne’e signifika ita la rekoñese abilidade. Ha’u dala rua liu Jenerál Meno, mas sabedoria, koñesimentu tékniku, sientífiku nia estuda.

Prezidente Repúblika kontinua rona Governu para haree solusaun saida maka hetan, mas ha’u-nia pozisaun klaru, ha’u hatete iha fatin hotu-hotu kontinua nafatin buka solusaun, mas solusaun ne’ebé nasionál labele tuir ita-nia hakarak. Tanba saida mak nia tenkesér hela, la iha esplikasaun. Ha’u la’ós polítiku para politiza, Forsa Armadas ita labele politiza. Ita-nia argumentu ne’e tenke fó sai, labele subar ba malu, subar ba malu ne’e ladún di’ak.

Ema seluk bele aseita karik, mas ha’u ladún aseita tanba ha’u la toman ho ida-ne’e. Ha’u toman ho buat ne’ebé fundamentál. Hatete dehan lakohi, lakohi tanba saida? Hakarak tanba saida? Ida-ne’e mak importante para hanorin ema funsiona nia ulun-fatuk ne’e la’o, selae ita-nia ulun la la’o.

Jornalista: Iha deklarasaun Governu nian katak sira hakarak diálogu.

PR TMR: Diálogu ne’e, ha’u uluk kedas hatete iha Parlamentu. Governu labele konsidera Prezidente Repúblika hanesan adversáriu maibé hanesan parseiru. Hanesan ezemplu ne’ebé ha’u fó ba sidadaun sira katak, hanesan uma karik ai-riin, mas Prezidente da Repúblika é o símbolo do país e é o Comandante Supremo das Forças Armadas, naturalmente tenke iha pozisaun ida ke forte, pozisaun labele falsu, pozisaun ida ke rasionál, lójika ke bele sustenta. Ne’ebé Prezidente kontinua disponivel ko’alia nafatin, mas Prezidente labele dada buat ne’e to’o ne’ebé de’it. To’o momentu ida ne’ebé la iha ona solusaun, Prezidente sei deside. Ne’e akontese iha nasaun hotu-hotu.

Jornalista : Sr. Prezidente, maun boot Xanana entrega filafali nia medalla, oinsá Xefe Estadu nia pontu de vista?

PR TMR: Bom, horibainhira tia ida iha Maubara hakarak entrega nia medalla, ne’ebé ha’u dehan: “Tia, maun Xanana halo ha’u ulun fatuk moras ona, labele halo tan ha’u ulun fatuk moras.” Medalla vale kuandu ita hakarak fó valór, se ita la fó valór, nia vale hanesan besi baluk ida. Ne’ebé, ba maun Xanana la vale, pelumenus ba ha’u vale. Ha’u mós simu medalla, i medalla ne’e reprezenta sofrimentu. Ha’u-nian rasik reprezenta símbolu rekoñesimentu sidadaun no nasaun nian ba ha’u-nia kontribuisaun, ne’ebé ba ha’u vale. Agora ba maun Xanana la vale ne’e, problema maun Xanana nian.

Jornalista: Sr. Prezidente Repúblika, rasionál ka kazu ezonerasaun ba Prezidente PN tanba dehan hasoru malu ho Sr. Prezidente iha Maliana hodi futu lia hamutuk?

PR TMR: Sira hotu uluk haree la gosta, halonu’usá maka agora sira tuku malu fali iha uma laran ne’ebá. Ha’u la iha buat ida ho sira-nia uma-laran, ha’u mak uluk ema aat, halonu’usá mak sira mak istori malu fali iha ne’ebá. Ne’ebé, ne’e problema uma-laran, Prezidente lakohi mete ida-ne’e. HOTU