INTERVENSAUN HOSI SUA EXELÉNSIA PREZIDENTE TAUR MATAN RUAK IHA KOMEMORASAUN ANIVERSÁRIU MASAKRE SANTA CRUZ BA DALA 25

by Media Team Posted on

Dili, 12 Novembru, 2016

Iha Loron Nasionál Juventude ida-ne’e ha’u hakarak hato’o ha’u-nia saudasaun ba foin-sa’e timoroan sira ne’ebé mak ohin hanoin hikas fali sakrifísiu eroiku ne’ebé halo hosi foin-sa’e barak, hodi hamriik hasoru Timór nia okupasaun no luta ba libertasaun ita-nia rain no ita-nia povu nian.

Ha’u fó omenajen ba memória hosi martir sira Santa Cruz nian no foin-sa’e hotu-hotu ne’ebé mak mate iha masakre sira seluk, iha Dili no iha fatin seluseluk.

Ho laran ksolok ha’u saúda família sira-ne’ebé mak ohin halibur malu iha ne’e, inklui mós família sira hotu ne’ebé lakon sira-nia oan iha luta ba dignidade povu nian no independénsia ita-nia rain nian.

Tinan 25 liutiha ona dezde masakre Santa Cruz. Infelizmente ita-nia rain hasoru masakre boot sira seluk. Maibé masakre Santa Cruz dada mundu nia atensaun mai sakrifísiu hosi ita-nia foin-sa’e sira – no ita-nia povu – tanba jornalista sira, inklui jornalista hosi rai-li’ur, konsentra mós iha fatin ne’ebá.

Imajen ne’ebé jornalista sira-ne’e konsege kapta no notísia sira-ne’ebé sira fó sai, la’o lemo mundu tomak no fó koñese kona-ba krime ne’ebé halo iha Santa Cruz iha loron 12 fulan-Novembru tinan 1991.

Ha’u hato’o ha’u-nia omenajen no ami-nia rekoñesimentu mós ba jornalista Allan Nairn no Amy Goodman, ne’ebé prezente iha momentu ne’ebá iha Santa Cruz iha 1991, liuliu ba Timor-Leste nia belun di’ak ida, Max Stahl. Liuhosi sira-nia serbisu, profisionalizmu no aten-barani, sira fó sai ba mundu kona-ba Timoroan sira-nia sakrifísiu durante tempu okupasaun.

Ho nune’e maka imprensa livre no valór sira jornalizmu nian kontribui ba liberdade Timoroan sira-nian.

Nune’e, ha’u saúda mós profisionál sira mídia nian ne’ebé direta ka indiretamente kontribui ona atu fó sai ba mundu kona-ba luta povu Timór nian. Iha oportunidade ida-ne’e ha’u hato’o ami-nia agradesimentu espesiál ba jornalista António Sampaio.

Liutiha tinan 25 dezde loron trájiku ne’e, Timor-Leste hanesan nasaun independente ida no liberdade imprensa nafatin rikusoin ida ne’ebé fó lian ba sosiedade no sidadaun sira hasoru violénsia no abuzu iha forma saida de’it.

Durante ita-nia luta, ita hamutuk atu defende povu nia dignidade no luta hasoru invazór.

Iha tempu ne’ebá, luta ba moris-di’ak no dezenvolvimentu hanesan luta ba libertasaun Timór nian. Timoroan sira hatudu ona sira-nia kapasidade nu’udar povu. Sira hatudu aten-barani no determinasaun maka’as hakat nafatin ba oin hodi to’o ba ita-nia objetivu nasionál ba libertasaun.

Ita iha mós objetivu nasionál seluseluk, objetivu ne’ebé importante, ne’ebé ita seidauk to’o bá.

Ita hotu haree independénsia hanesan instrumentu ne’ebé ita presiza hodi luta no hakat liu dezafiu foun hirak: dezafiu Dezenvolvimentu nian; dezafiu atu halakon kiak; dezafiu atu hadi’ak Edukasaun no Saúde no hasa’e povu nia moris-di’ak.

Objetivu sira-ne’e maka ita seidauk atinje. Ita tenke serbisu hamutuk hodi hasa’e moris-di’ak iha ita-nia rain.

Halakon kiak no lori dezenvolvimentu nasionál ba oin hanesan dezafius ke ezije partisipasaun Timoroan hotu nian, liuliu foin-sa’e sira-nian – feto no mane hotu.

Ita tenke hadi’ak ita-nia polítika ekonómika hodi serbí di’ak liután Timór, haburas setór privadu nasionál no kria kampu serbisu ho objetivu atu lori joven sira atu partisipa iha dezenvolvimentu nasionál.

Ho de’it partisipasaun ema hotu nian mak ita bele dezenvolve ita-nia sosiedade no ita-nia rain.

Ha’u apela ba foin-sa’e hotu-hotu, feto no mane timoroan, atu foti inspirasaun hosi ezemplu partisipasaun, servisu ba nasaun no uniaun ne’ebé mak fó hosi joven sira iha loron 12 fulan-Novembru – no iha momentu sira seluk iha ita-nia istória.

Ita uluk hamutuk fakar raan hodi luta ba libertasaun nasionál. Ohin loron ita tenke hisik kosar ba konstrusaun nasionál no sosiedade nia moris-di’ak.

Ita tenke fó onra ba ezemplu di’ak kona-ba servisu ba nasaun: serbisu ba ema barak nia di’ak duké serbí de’it interese privadu; defende Nasaun nia dignidade tanba nia maka asegura espresaun livre hosi ita-nia kultura no protesaun ba ita-nia identidade nu’udar Timoroan.

Partisipasaun juventude – no sidadaun hotu-hotu nian – iha dezenvolvimentu nasionál hanesan dalan di’ak liu atu fó onra ba memória hosi sira-ne’ebé mate durante luta ba libertasaun, nune’e la bele mai hamriik hamutuk ho ita iha fatin ne’e.

Iha momentu ne’ebé ita fó onra ba memória martir sira 12 Novembru nian ha’u apela ba unidade nasaun hodi asegura estabilidade no dezenvolvimentu.

Iha loron boot ba Luta Libertasaun Nasionál hirak-ne’e, ita labele haluha rezistensia juvenil nia knaar iha Frente Klandestina tanba iha momentu ne’ebá sira mak planeia no organiza asuwa’in joven timoroan sira halo manifestasaun iha Dili laran tuir dalan ba Semitériu Santa Cruz.

Joven balun simu sira-nia responsabilidade ba organiza manifestasaun refere, to’o ikusmai sai prizioneiru ba forsa okupante sira, hetan tortura no tau ketak hosi ema-dadur sira seluk. Ho laran tomak ha’u hakarak hato’o ha’u-nia omenajen ba sira.

Hafoin Restaurasaun Independénsia, knaar ne’ebé hahú hosi rezistensia juvenil sira iha Frente Klandestina ne’e hetan kontinuasaun hosi Komité 12 de Novembro. Hosi tempu ne’e, Komité hala’o knaar importante tebetebes hodi prezerva memória ema nian kona-ba trajédia 12 Novembru tinan 1991 nian, nune’e sai organizasaun ativu ida hosi sosiedade sivíl Timór nian.

Liutiha tinan 25 dezde 12 Novembru tinan 1991, aleinde rekoñesimentu ne’ebé uluk fó ba sira-ne’ebé ho aten brani prezente iha Santa Cruz, Prezidente Repúblika apela ba organizasaun juvenil tomak rezistensia nian atu halibur hamutuk atu nune’e memória koletivu trajédia 12 Novembru tinan 1991 labele haluha.

Loron ida-ne’e hanesan mós loron selebrasaun ida, tanba marka inísiu ba Komité foun ida nia atividade sira – Komité Orientadór ba Elaborasaun Istória kona-ba Organizasaun Luta Juventude ninian. Ha’u hakarak hato’o ha’u-nia votus parabéns, konsiderasaun pesoál no apoiu ba komité hirak-ne’e.

Nasaun bele konta ho ha’u atu kontinua hisik kosar no esforsa an nafatin atu ita hamutuk bele halo país ida ne’e sai seguru liu ho ekonomia ida ke prósperu liu.

Maromak haraik bensaun mai ita hotu no fó-bensa ba ita-nia rai-doben Timor-Leste.