DISKURSU PREZIDENTE REPÚBLIKA FRANCISCO GUTERRES LÚ OLO IHA LORON NASIONÁL VETERANUS

by Mídia PR Posted on

Dili, Praça da Proclamação da Independência

3 Marsu, 2018

Maun-alin no inan-feton sira, Povu Timor-Leste, Maluk veteranu sira!

Ho laran ksolok ha’u hato’o benvindu ba Ita-Boot sira hotu iha Loron Nasionál Veteranus ida-ne’e. Hanesan onra boot ida mai ha’u nu’udar Xefe Estadu atu prezide komemorasaun Nasaun nian ne’e hodi fó omenajen ba Martir, Kombatente no Veteranu sira ne’ebé mak luta ba Independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian.

Tinan ida-ne’e ita sei selebra loron boot rua ne’ebé mak iha signifikadu a’as tebes iha ita-nia istória.

Iha fulan-Novembru oinmai ita sei selebra aniversáriu ba dala 100 hosi Monseñór Martinho da Costa Lopes, Administradór Apostóliku Timór nian iha anos 70 no 80.

Iha fulan-Dezembru – loron 31 fulan-Dezembru – ita sei komemora aniversáriu ba dala 40 saudozu Nicolau Lobato nia mate iha kombate. Nia maka lider inspiradór ba nasionalizmu timoroan, Rezisténsia nian no membru fundadór RDTL nian.

Monseñór D. Martinho da Costa Lopes, nu’udar lider Igreja Katólika iha ita-nia rain, hafoin rona tiha kona-ba hahalok aat sira-ne’ebé komete hasoru povu, nia aten-barani hodi halo tuir ninia konxiénsia, ko’alia ho rezisténsia no apoia povu iha luta ba Nasaun nia sobrevivénsia.

Nicolau Lobato nia lideransa ezemplár no espíritu nasionalista, hanesan mós D. Martinho nia aten-barani hodi promove valór Justisa, nu’udar ezemplu rua ne’ebé di’ak tebes ba veteranu sira no Nasaun.

Valór hanesan sira-ne’e – hodi serbí povu no nasaun – mak fó superioridade morál ba rezisténsia no tulun ita-nia povu to’o ba vitória, ba independénsia no ba liberdade.

Fatin ida-ne’e – iha ne’ebé ita ohin komemora Veteranu hotu-hotu nia kontribuisaun ba libertasaun pátria – ita bolu naran Praça da Proclamação da Independência.

Naran hirak-ne’e, iha fatin ne’ebé sai hela-fatin no símbolu ba sentru Governu RDTL nian, fó hanoin hikas fali mai ita hotu – veteranus no jerasaun foun sira – katak Proklamasaun Independénsia 1975 hanesan afirmasaun desizivu no momoos iha nivel nasionál no internasionál katak tempu to’o duni ona atu Timoroan sira kaer rasik kuda-talin futuru nian.

—x—

Maun-alin no Inan-feton sira!

Veteranos sira!

Povu nia vontade soberana lori tinan 24 atu sai realidade. Rivalidade entre poténsia mundiál sira durante tempu Funu Malirin nian lori mai ita-nia rain no ita-nia povu, okupasaun, sakrifísiu no terus boot.

Liutiha fulan tolu resin hafoin Proklamasaun Independénsia, Komité Sentrál Fretilin organiza enkontru alargadu ida iha Soibada iha Marsu 1976, ne’ebé partisipa hosi dirijente militár no kuadrus médius, reprezentativu hosi nasaun tomak. Objetivu sorumutu ida-ne’e nian mak halo balansu ba okupasaun militár ne’ebé mak akontese to’o iha momentu ne’ebá no haree dalan saida mak presiza foti hodi mantein nafatin rezisténsia hasoru invazór.

Maun-alin no inan-feton sira, iha tempu ne’ebá realidade mak ne’e: Komité Sentrál Fretilin nu’udar estrutura no instituisaun polítika nasionál mesak de’it ne’ebé maka eziste iha ita-nia rain.

Maski ema barak mate iha fulan dahuluk hirak okupasaun nian – no aumenta piór liu durante tinan dahuluk hirak okupasaun nian – realidade mak ne’e: iha tempu ne’ebá, Komité Sentrál no organizasaun setoriál no lokál sira Fretilin nian mak nu’udar lideransa no instituisaun mesak de’it iha ita-nia rain doben ne’e ne’ebé naksobu hosi funu.

Sorumutu ne’ebé hala’o iha Soibada hanesan sorumutu ne’ebé alargadu liu posivel mak bele halo iha nasaun ida ne’ebé iha momentu ne’ebá enfrenta operasaun militár. Ezérsitu okupante nia kilat poderozu liu kompara ho ita-nia kombatente sira-nian. Ikusmai, operasaun militár sira komesa uza forsa aérea hasoru povu kilat-laek ne’ebé halai ba foho.

To’o momentu hahú bombardeamentu sistemátiku hosi aviaun, sei iha territóriu balun ne’ebé libertadu hodi proteje populasaun. Rejiaun sira-ne’e hetan sobu hosi operasaun bombardeamentu forsa aérea nian.

Iha momentu ne’ebá, sobrevivénsia nasaun nian, sobrevivénsia identidade timoroan nian, depende de’it ba kapasidade inisiativa no lideransa hosi estrutura polítika mesak de’it mak iha. Instituisaun ida-ne’ebé hatudu kapasidade atu interpreta mehi lulik ita-nia povu nian mak Fretilin.

Iha tinan hirak tuirmai Fretilin hala’o enkontru nasionál barak tan. Sira hala’o mós misaun klandestina hirak hodi halo rekoñesimentu ba territóriu nasionál, haree kondisaun iha terrenu no adapta Rezisténsia nia resposta hasoru okupante sira-nia avansu.

Iha tinan 1977, komité sentrál hala’o enkontru alargadu ba dala rua iha Laline ne’ebé mak partisipa hosi kuadrus ne’ebé mai hosi territóriu sira-ne’ebé libertadu. Enkontru hirak-ne’e iha Laline serve hodi analiza natureza funu nian besik tinan rua hafoin hala’o tiha invazaun.

Objetivu hosi análize hirak-ne’e maka avalia situasaun no Nasaun nia kapasidade atu defende an no reziste.

Komité Sentrál nia sorumutu alargadu daruak ne’e to’o ba konkluzaun importante tolu, mak hanesan:

– Funu ne’e funu povu tomak nian;

– Funu ne’e naruk; no,

– Hodi reziste hasoru invazór, nasaun bele konta de’it ho ninia kbiit rasik.

Nu’udar resposta ba avaliasaun hirak-ne’e mak deside atu harii partidu marksista-leninista ida no eskola kuadrus nian.

Funu hanesan ida-ne’e, ne’ebé povu tomak nian no naruk, signifika katak Falintil – kombatente hotu-hotu – tenke iha kapasidade atu mobiliza povu. Rezisténsia só bele hakat nafatin ba oin ho apoiu no protesaun povu nian.

Kombatente sira hanesan militante ho kilat iha liman. No ema sivíl sira, povu tomak, hanesan kombatente maski la iha kilat iha liman.

Ema ruma ho liafuan badak no matenek esplika situasaun unidade povu no Fretilin nian ne’e, hodi dehan ho maneira poétiku no loos, hanesan ne’e:

“Husu ba Fretilin,

Ó haree Fretilin ka lae;

Fretilin hatán,

Ha’u la haree Fretilin ida”.

 

Povu tomak proteje kombatente sira hasoru militár okupante sira. Rezisténsia armada nia sobrevivénsia depende ba apoiu no protesaun povu nian.

Hosi tinan 1977 to’o 1979, maioria lideransa luta nian mate durante operasaun ida naran serku no akilamentu.

Territóriu ne’ebé libertadu sobu rahun tiha.

 

Istoriadór portugés ida, ne’ebé hakerek kona-ba istória rezisténsia nian, hatete katak Timór nia okupasaun hanesan jenosídiu boot liu iha sékulu XX haree ba persentajen populasaun nasaun nian.

Iha 1979, Komité Sentrál kuaze lakon tiha hotu. Hafoin saudozu Nicolau Lobato mate tiha iha kombate iha loron 31 fulan-Dezembru tinan 1978, komité sentrál Fretilin kompostu hosi membru na’in-3 de’it: maun Xanana, Ma’a Hunu no Tchai.

Sai justu atu refere naran feto nain rua iha ne’e, entre feto kombatente rihun ba rihun ne’ebe aten barani no fo a’an tomak no mate iha epoka ida ne’e. Sira ema tortura no oho: Rosa Bonaparte “Muki”, fundadora OPMT-Organizasaun Popular da Mulher Timor; no Maria Goretti Joaquim, nu’udar pioneira ida iha frente klandestina.

Momentu ne’e labele temi martires hotu-hotu, sira hotu ne’ebe terus. Maibe, tama iha ha’u nia hanoin memoria direjente barak maski sei joven hela iha tempu ne’eba hatudu tiha ona sira-nia kualidade lejendaria, ema hotu hatene. Ejemplu, Mau Lear, ne’ebe troka Nicolau Lobato nu’udar Primeiru Ministru; no Vicente dos Reis “Sahe”, komisariu politiku nasional ne’ebe Xanana asumi nia pozisaun hafoin nia mate.

—X—

Maun alin, inan feton sira, veteranu sira,

Funu mos sobu rahun ekonomia nasaun nian. Iha momentu ne’ebá, maioria populasaun ne’ebé sei moris hela halai ba foho leten. Ema rihun ba rihun, inklui labarik rihun ba rihun, mate tanba hamlaha.

Foto ne’ebé mak hasai ba maluk Timoroan isin-krekas tan hamlaha to’o iha frente esterna Rezisténsia nia liman.

Ikusmai foto sira-ne’e tama Nasoins Unidas no fó sai iha imprensa mundiál.

Foto sira-ne’e sai nu’udar evidénsia dahuluk ne’ebé mundu haree kona-ba katástrofe ne’ebé mosu hosi invazaun no okupasaun Timór, hodi hatudu ba mundu katak notísia sira-ne’ebé mak fó sai hosi rejime prezidente Suhartu ne’e bosok.

Maski katástrofe, maibé Rezisténsia la para iha dalan klaran.

Tanba maioria membrus Komité Sentrál lakon tiha, membru sira-ne’ebé sei moris, ho tulun hosi kuadrus seluseluk, hahú kedas hala’o reorganizasaun lidera hosi ha’u-nia maun Xanana.

Iha loron 10 fulan-Juñu tinan 1980, kombatente lubuk ida halo atake iha Marabia hodi hatudu ba autoridade sira okupasaun nian no mós ba mundu katak Rezisténsia sei ativu hela no prontu atu halo atake iha fatin ne’ebé de’it hale’u kapitál ne’ebé iha momentu ne’ebá okupadu hela.

Iha tinan 1980 Komité Sentrál hala’o konferénsia preparatória rua ne’ebé alargadu – ida iha Iliomar, ida seluk iha Laleno-Luapalo.

Situasaun dezumanu ne’ebé mak povu enfrenta iha momentu ne’ebá lori Rezisténsia atu hametin ninia pozisaun ideolójika sira. Liuhosi konferénsia hirak-ne’e mak konklui katak nesesáriu hametin Fretilin nia estrutura hodi kria partidu ida tuir modelu marksista-leninista.

Modelu refere hanesan modelu funsionamentu ne’ebé sentralizadu, organiza tuir sélula ketaketak, la hanesan ho modelu tradisionál Fretilin nian nu’udar Frente luan ida ho estrutura hirak ne’ebé nakloke no fleksivel liu.

Iha tempu ne’ebá, kuadrus barak sente katak modelu organizasaun lenista hanesan modelu ida ne’ebé adekuadu hodi proteje organizasaun hasoru ema infiltradu ne’ebé militár okupante sira haruka tama subasubar.

Nune’e, iha loron 1 fulan-Marsu tinan 1981 organiza ona Konferénsia Nasionál ida hodi reorganiza funu. Partidu Marksista Leninista FRETILIN harii iha loron 3 fulan-Marsu.

Maun Xanana no Ma’a Hunu bá partisipa iha Konferénsia ida-ne’e no, hafoin saudozu Tchai nia mate iha kombate, sira mak membru sobrevivente mesak de’it hosi Komité Sentrál. Konferénsia hetan partisipasaun maka’as hosi kuadrus médius barabarak.

Estratéjia ne’ebé mak aprova hatudu ona katak bele fó rezultadu di’ak.

Iha 1981 kedas, Administradór Apostóliku D. Martinho da Costa Lopes fó sai ba públiku kona-ba violénsia okupante sira-nian hasoru populasaun.

Iha tinan 1983, D. Martinho da Costa Lopes simu atu hasoru malu ho Xanana Gusmão nu’udar lider rezisténsia.

Iha tinan hanesan organiza mós konversasaun preliminár lubuk ida hamutuk ho xefia militár okupante sira-nian hodi hatudu Rezisténsia nia fleksibilidade no espíritu nakloke.

Administradór Apostóliku D. Martinho da Costa nia atitude hatudu sai ema relijiozu ne’e nia kualidade morál ne’ebé aas.

Violénsia ne’ebé mosu durante okupasaun hanesan xoke ida ba D. Martinho hasoru ninia valór kristaun sira no nia sentidu Justisa.

Don Martinho sente ida-ne’e hanesan ninia devér atu besik ho povu terus-na’in.

Maioria hosi Igreja timoroan halo tuir ninia ezemplu, identifika an ho povu ne’ebé simples no mós ho hahalok rezisténsia nian hodi serbí povu.

Importante atu hanoin hikas katak Rezisténsia sempre hatene aprende ho sala tempu uluk nian no lisaun sira istória nian.

Povu manán tanba nia determinasaun, nia aten-barani no kapasidade sakrifísiu ita hotu nian – la iha dúvida kona-ba buat ne’e. No Loron Nasionál Veteranus hanesan omenajen ida ba Timoroan sira-nia aten-barani no kapasidade sakrifísiu hirak-ne’e.

 

Maibé ita labele haluha no ita sei la haluha katak independénsia ita manán tiha tanba ita ho haraik-an no aten-barani rekoñese ita-nia sala no aprende lisaun.

Étika haraik-an ne’ebé rezisténsia sempre hatudu ne’e, hanesan lisaun importante ida no sai hanesan matadalan ba loron ohin nian no mós ba futuru rain ida-ne’e nian.

Falintil nia despartidarizasaun ikusmai importante hodi hatudu ba mundu katak kombatente sira mak povu tomak nia forsa armada. Maski nune’e, Komisaun Diretiva Fretilin mantein nafatin nia kondisaun nu’udar lideransa nia komponente polítika.

Ita-nia maun-alin sira saudozu David Alex “Daitula”, Mau Hodu, Sabalae, Nino Konis Santana no Ma’a Hunu… ita hotu kontinua, ha’u rasik kontinua sorisorin ho ita-nia maun Xanana, Taur, Lere, Falur, Sabika, L7 no L4, no sira seluseluk tan.

Sira-ne’ebé kontinua, barak hamriik/tuur hela iha ha’u-nia oin iha fatin ida-ne’e, iha Praça da Proclamação da Independência. Maluk barak seluk lakon ona hosi ita-nia leet, maibé sira-nia família hamutuk ho ita iha fatin ida-ne’e. Sira-nia sakrifísiu nu’udar martir no kombatente sei hela ba nafatin iha memória Nasaun nian.

Nesesáriu atu fó koñese sira-nia ezemplu servisu ho laran ba país, sira-nia sakrifísiu ba komunidade, no halolo ezemplu hirak-ne’e ba jerasaun sira-ne’ebé mak moris mai hafoin libertasaun no Restaurasaun Independénsia.

Konstituisaun, Governu no Nasaun rekoñese kombatente veteranu sira-nia kontribuisaun.

Prosesu harii Konsellu Nasionál Veteranus la’o di’ak daudaun ona: konsellu ne’e hanesan estrutura ida veteranus nian rasik.

Ha’u husu ba veteranu sira atu aproveita Konsellu Nasionál foun ne’e hodi tulun promove, habelar no dezenvolve – ohin loron nu’udar povu independente – liman-rohan morál no ezemplu servisu ho laran ba nasaun.

Kombatente no veteranu sira, no ita-nia martir sira, ho empeñu no dedikasaun presta servisu ida ba ita-nia rain, hodi la hein atu simu buat ida (anaunserke tama prizaun karik, ka piór liu).

 

Agora daudaun ita hotu presiza tulun promove valór sira-ne’e hodi lori nasaun ba oin.

Veteranu sira hanesan mós sidadaun baibain pátria nian, maibé sira tenke hatene sai hanesan inspirasaun ba país.

Maibé kuidadu: povu merese ita rekoñese sira tanba ezemplu servisu laran-luak ne’ebé mak sira fó hodi defende no tane aas nasaun!

Ita presiza hatene haketak saida mak interese nasionál no saida mak la’ós.

Ita presiza promove ezemplu di’ak kona-ba sidadaun ne’ebé mak kontribui hodi proteje komunidade no tane aas ita-nia identidade no kultura nasionál.

 

Ha’u halo apelu ida ba Nasaun tomak, liuliu ba Ministériu Edukasaun no Kultura, Juventude, Defeza no Seguransa, no Universidade sira – ba entidade sira-ne’ebé maka soi responsabilidade ba jerasaun foun sira: ha’u husu ba Ita-Boot sira atu dezenvolve inisiativa no kria planu asaun hodi promove veteranu sira-nia partisipasaun – no hatutan valores ba jerasaun foun sira, mak hanesan servisu ba povu, interese nasionál, empeñu no sakrifísiu.

Valór sira-ne’e mak harii no hametin unidade entre povu no Falintil sira, no iha estrutura Rezisténsia hotu-hotu nia leet, inklui frente klandestina no frente esterna.

Iha kazu Frente Esterna, ha’u fó-hanoin hikas fali respeitu internasionál ba Timór nia naran ne’ebé mak konkista tiha liuhosi Rezisténsia nia rigór no kredibilidade besik ministériu Negósius Estranjeirus nasaun barak nian: nasaun CPLP nian, Kongresu Estadus Unidus, Parlamentu Europeu iha Bruxelas, Dieta Japoneza, Repúblika Koreia no seluseluk tan.

Servisu ne’ebé ita halo ho fuan duni no lahó osan. La buka naran-boot ka buka rikusoin. Buat hirak-ne’e hotu kontribui ba frente hotu-hotu no POVU nia susesu bainhira oportunidade mosu iha tinan 1997, 1998 no 1999.

 

Maun-alin no inan-feton sira! Veteranu sira!

Onestidade, kredibilidade, seriedade, espíritu sakrifísiu kombatente sira-nian mós kontribui lori Nasaun ba vitória.

Respeitu ba valór sira-ne’e importante tebes hodi manán povu nia fiar no to’o ba Restaurasaun Independénsia.

Mehi – no esperansa – atu haburas rain ida ne’ebé di’ak liután, komunidade ida ne’ebé moris ho laran-haksolok liután, lahó kiak, mak hanesan matadalan ba Rezisténsia no povu nia luta.

Maibé ita seidauk realiza objetivu sira-ne’e. Ha’u husu veteranu sira-nia kontribuisaun hodi tulun jerasaun foun sira atu komprende espíritu servisu ba komunidade no espíritu servisu ba nasaun – hodi nune’e bele hakat lailais liután ba dezenvolvimentu nasionál.

 

Maun-alin no inan-feton sira! Veteranu sira!

Ita-nia knaar ohin loron nian maka hakle’an demokrasia no hametin pás no estabilidade nasionál.

Veteranu sira presiza hala’o knaar importante ida hodi tulun hametin objetivu sira-ne’e.

Ha’u defende dezenvolvimentu ekonómiku no dezenvolvimentu emprezariál.

Dezenvolvimentu setór privadu nian ezije kompeténsia téknika no ezije mós valór morál sira-ne’ebé metin.

Lahó valores, ita loke odamatan ba korrupsaun no halakon konfiansa sidadaun sira-nian iha instituisaun nasionál sira.

Ida-ne’e signifika nega buat hotu ne’ebé mak rezisténsia no determinasaun povu nian lori mai nasaun liuhosi Restaurasaun Independénsia.

Dezenvolvimentu nasaun nian presiza sidadaun sira-nia dedikasaun, inklui veteranu sira-nian, no presiza mós espíritu servisu.

Ita tenke hakat ba oin ho urjente hodi hatutan valór lubuk ida ba jerasaun foun sira, hanesan valór Estadu ida ne’ebé moos, valór dedikasaun ba estudu no serbisu hodi harii futuru ida ne’ebé di’ak.

Ha’u husu boot ba veteranu sira no sidadaun hotu-hotu atu fó kontribuisaun boot ba objetivu hirak-ne’e.

Rekoñesimentu ne’ebé mak Nasaun fó ba veteranu sira hasa’e veteranu sira-nia responsabilidade iha Nasaun nia oin.

 

Onra ba Herois no martir sira!

Honra ba kombatente no veteranu sira nia luta Libertasaun Nasionál!

Onra ba povu! Viva Timor-Leste!

VIVA VETERANUS SIRA!