Dili, 1 Juñu 2015 – S.E. Prezidente Repúblika sente kontente tanba durante loron lima iha dialogu komunitaria ho komunidade sira hosi suku 10 hanesan; Riheu, Haupú, Raimerhei, Humboe, Ailelo, Samara, Hatolia Villa, Coliate Leo Telo, Leguimea no Mirtutu, Munisipiu Ermera nian, Xefe Estadu nota iha evolusaun iha komunidade sira hodi hatudu sira nia entuziasmu no partisipasaun maka’as, vontade levanta kestoins no ajuda buka solusaun ba problema mós maka’as.

Tuir Xefe Estadu katak Ita nia nasaun labele ba oin se sidadaun sira sente ‘in-diferente’, sente katak   laíha relasaun iha sira nia moris.

 Tuir mai tresus intrevista (kutipan wawancara) S.E. Prezidente Repúblika Taur Matan Ruak (PR TMR) ho jornalista sira:

 Jornalista: Durante semana ida S.E. Sr Prezidente Repúblika hala’o dialogu ho komunidade sira iha suku 10 nia laran, sa’ida maka interesante ba Sr.Prezidente durante dialogu refere?

PR TMR: Em Primeirulugar, ha’u hakarak agradese imi tanba bele akompaña ha’u iha semana ida nia laran fó kobertura ba ha’u-nia serbisu no enkontru sira ne’ebé hala’o ho komuidade.

Em segundu lugar, ha’u hakarak hateten katak, hanesan baibain prorgrama rezita sira ne’e halo parte ha’u nia programa ne’ebé hala’o atu vizita suku hotu, halo dialogu ho sira, estabelese relasaun, harii konfiansa hodi hetan kooperasaun sira-nian, involvimentu sira-nian ba prosesu dezenvolvimentu ita-nia nasaun nian.

Iha Ermera, ida ne’e ha’u mai ba dala tolu ona, i ha’u haree evolusaun di’ak, populasaun nia entusiazmu maka’as, partisipasaun maka’as, vontade levanta kestoins no ajuda buka solusaun ba problema mós maka’as loos. Ida ne’e de’it halo ha’u kontente liútan. Por que, ita-nia nasaun labele ba oin se sidadaun sira sente ‘in-diferente’, sente katak laíha relasaun iha sira nia moris. Timor-Leste hanesan nasaun sira seluk, ninia vida, ninia futuru depende ba sidadaun sira, i sidadaun sira nia vida mós depende ba nasaun. Tanba ne’e, involvementu sira-nian ne’e fó esperansa ba ita katak futuru ita-nia nasaun nian sei la’o di’ak liutan.

Em segundu lugar, ha’u haree preokupasaun sira-nian barak iha area edukasaun, eletrisidade, bee moos, estrada, presu kafé, kondisaun kultura ita-nian kafé nian no area sira ne’ebé liga sira-nia moris. Sira preokupa i levanta kestoin sira ne’e maka’as, ne’e hatudu katak sira iha entuziasmu atu hatene programa sa’ida maka governu iha, i nia exekusaun no implementasaun la’o oin’sa, atu halo para ke bele benefisia sira-nia moris.

Prezidente Repúblika hatan ba sira-nia preokupasoins ne’e hotu, hateten ba sira katak, ita-nia nasaun, estadu Timor-Leste iha 13 anos, ita iha mehi ida ke boot. Maibé, ita hakat ba ne’ebá pasau ida ba pasu ida tuituir malu neineik maka to’o hotu. Ita iha 442 sukus, 2200 ital aldeias i kada enkontru ho suku ida, ita ko’alia kona-ba vida suku ida nian. Maibe, ita labele haluha katak estadu/nasaun la haree de’it suku ida, haree mós barak.

Por outro lado preokupasaun veteranu sira-nian,kona-ba sira-nia direitus, sira-nia obrigasoens, kona-ba problema rezistus, problema sira ne’ebé ke ita persiza hetan solusaun. Aleinde ida ne’e, fatin ke hodi kalan ita toba (Mirtutu, subar fatin eis Komandante Coni Santana) fatin ne’ebé ita-nia maun Conis subar i ke mate iha ne’e, sira iha ne’e levanta, tanba saida maka estadu depois de 13 anos restaurasaun independensia seidauk prokupa atu tau matan ba abrigu sira ne’e.

Prezidente la hateten ba sira katak, osan laíha,,porke kuandu hateten dehan osan laíha ne’e bosok. Tanba, se ita iha osan para gasta ba buat seluk i dala ruma gasta la di’ak tanba sa’ida maka laíha para restaura abrigu sira ne’ebé ke iha ligasaun ba ita nia istoria. Istoria nasaun nian ne’ebé ke tenke prezerva para oan sira mai hatene. Maibe, Prezidente hateten ba sira la halo simplismente por que ita nia prioridades barak i Prezidente hateten ba sira katak labele lakon esperansa, hanesan mós uluk ita funu lori tempu 24 anos, mate besik rihun 200 resin maka foin ita hetan (ukun rasik an). Entaun, prosesu dezenvolvimentu mós hanesan, maís garante ba sira katak estadu la haluha , governu ida troka governu ida, Prezidente ida troka Prezidente ida, jerasaun ida troka jerasaun seluk mas Timor–Leste nia marsa ba fatin ida sem retornu katak la fila ba oin de’it.

 Jornalista : Sr. Prezidente ko’alia kona ba preserva istoria ba jerasaun foun sira maizumenus oinsa lideransa sira tur hamutuk hodi hakerek istoria loloos ba ba jerasaun foun sira?

 PR TMR: Iha inisiativa balun, inisialmente hahú insiativa sira ne’e kuaze ema estranjeiru maka hakerek, tuir mai Maun Xanan hakerek balun, ha’u rasik kuandu sei Jeneral haruka husu apoiu ba militar istoriadores militares Portuguezes hakerek livru ida, Porofesores Matozu hakerek ita-nia maun Conis nian.

Foin dadauk RENETIL lansa sira nia livru ida, i inisiativa sira ne’e ida ba ida komesa desperta atensaun jovem sira nian, halo sira hakfodak no halo sira toma inisiativa para haree oinsa maka ita Timoroan bele hakerek ita-nia istoria rasik, buat ida ita na’in maka hakerek istoria ke bele involve sentimentu, involve esperiénsia, abilidade nelijensia, sabedoria, korazen, determinasaun i buat barak ke ita-nia nunak konta ba ema seluk rai helaíha ita nia fuan, se’ebé sekallar ita maka hakerek di’ak liu.

Jornalista: Ita fila ba assuntu rezita Xefe Estadu nian, kona-ba rezita hirak ne’e Sr.Prezidente Republika fó esperansa ba povu sira atu labele lakon esperansa ba dezenvolvimentu, maizumenus mensajen Sr.Prezidente nian ba asaun konkreta governu nian atu responde ba preokupasaun komunidade sira nian maka oinsa?

 PR TMR: 13 anos hanesan ohin ha’u hateten ba nasaun ida kiik loos, i se iha 13 anos ita hateten katak governu la halo buat ida ne’e ita bosok, maibe mós ita hateten katak halo buat hotu ne’e mós ita bosok. Buat balu ita halo ona i buat sira ne’ebé ita halo ona Prezidente kontente, simplesmente Prezidente husu para aban-bain rua aprende ita nia esperiensia 13 anos ne’e para kuandu ita halo di’ak, halo dezenvolvimentu ita-nia nasaun nian halo oituan mais halo di’ak. Ita fokus ba kualidade duke kuantidade, porke kuandu fokus ba kualidade i la’ós kuantidade signifika katak nia durasaun ne’e kleur.

 Jornalista: Oinsa ho Rekursus Timor-Leste nian ne’ebé iha bele garante future Timor-Leste di’ak ka lae?

PR TMR: Bom, ema sira ne’ebé iha esperiensia harii tiha ona sira nasaun, sira hateten la’ós nasaun sira ne’ebé matenek no intelejente liu ou nasaun sira ne’ebé forte liu maka sobrevive, sira ne’ebé sobrevive maka sira ne’ebé hatene adapta-an ba dezenvolvimentu situasaun sirkunstansia nian i Timor-Leste tenke kreativu, dinamíku, intende ambiente foun sira, adapta-an i ultra pasa ambiente. Nne’e hanesan kompara karik kareta ne’e ita maka tenke hein, se ita halai tuir kareta , kareta liu i kondutor la sala, ita maka sala, tanba inves de ita hein iha kareta nia oin lae ita halai tuir fali iha kareta nia kotuk maka haruka kareta para, i entaun Timor-Leste maka tenke buka adapta-an. Tanba antes de ita nasaun kauze 190 ital harí tiha ona, Timor-Leste la inventa, ema inventa tiha ona, ita kopia karik, kopia loloos ida ne’ebé adapta ba ita-nia realidade, ita lalika tan inventa.

Jornalista : Prezidente nia haree ba 100 dias VI Governu nian i saida maka Prezidente persiza rekomenda?

PR TMR: Ha’u hanoin halo avaliasaun ba 100 dias ne’e ábitu ida pais dezenvolvidu sira maka halo i ha’u lakohi tuir ida ne’e, ha’u nian maka ne’e kada obra ke ita halo ni arezultadu ne’e di’ak, nia kualidade di’ak. Kada tinan ida ita ezekuta ita-nia orsamentu bele ejekuta hotu ita- nia benefisiu ne’e bele vijivel i lori moris di’ak ba ita nia sidadaun sira. Ida ne’e maka Prezidente preokupa.

Jornalalista: Asuntu seluk iha semana ne’e prosesu negosiasaun tasi Timor ne’ebé antes ne’e nasaun rua lori ba malu ba Tribunal, maibe ikus mais Tribunal husu parte rua atu halo re-negosiasaun , maibe Australia la kumpri tanba ne’e governu Timor atu lori fila fali kazu ne’e ba tribunal, mensajen Xefe Estadu nia ba ita nia governu ba assuntu ida ne’e?

 PR TMR: Probelma sira ne’e akontese iha mundu, i akontese mós entre Timor-Leste ho Australia tanba nasaun rua ne’e viziñu, se la’ós viziñu karik la akontese buat sira ne’e. Ne’e normal, agora Prezidente ninia hanoin, politika ne’ebé Prezidente defende maka ne’e, ita tenke hametin relasaun ho ita nia viziñu, tanba ita bele hili ita nia amigu maibe ita-nia viziñu ita la hili, ita hakarak ou la kohi ita hamutuk rohan laek.

Jornalista: Sr. Prezidente públiku preokupa tanba rona dehan Sr. Prezidente atu harii partidu ?

PR TMR: Ha’u hanoin partidu sira kala tauk loos ha’u atu hari partidu karik, maibe maun boot Xanana uluk sae Prezidente nia tun tiha fali harii nia partidu sai fali Primeiru Ministru, nia baruk tiha Primeiru Ministru nia agora ba fali Ministru, ha’u hein katak nia labele ba diretur ida, mais ne’e hatudu saida? Hatudu katak nia hakarak kontinua fo nia kontribuisaun ba Timor, nia la haree ba estatutu.

Ha’u la fila ona ba tropas, kandidatu ba Prezidente tinan mai ha’u lakohi ona, maibe ha’u hakarak kontinua serbii Timor, i buat ne’ebé ha’u bele halo para ajuda Timor i ke povu hakarak ha’u halo ha’u siap para halo. Ha’u pronto.

Tanba ha’u nia vida iha ligasaun ba nasaun ida ne’e, hanesan mós povu tomak iha ligasaun boot ba ita-nia nasaun, nasaun ba rai kuak ita hotu ba, nasaun tuir dalan moos ita hotu ba, tanba ne’e laíhaTimoroan ida ke kuandu Timor monu tun ba rai kuak haree nonton halai ba fali kotuk, ne’e la iha.

Jornalista: Sr.Presidente atu husu mós kona-ba dekretu lei ba kriasaun Konsellu Veteranus nian ne’ebé governu fo ona ba Sr.Prezidente atu promulga, maibe hosi parte seuk parte veteranu balun la konkorda tanba konsidera artigu balun la dun kondiz i laíhasosializaun?

PR TMR: Bom, lei ne’e ha’u haruka fila fali ona ba governu, tanba iha kontradisaun ida ho lei ne’ebé Parlamentu uluk halo kona-ba estatutu Veteranu sira nian. Iha ne’ebá hateten Konsellu Veteranus nia funsaun ne’e restritu, agora dekretu lei ne’e dehan fali alargadu, entaun ne’e iha kontraditoriu, so Prezidente promulga ida ne’e se altera lei   ida ke Parlamentu aprova ne’e, tanba lei ne’ebé Parlamentu aprova ne’e boot liu fali dekretu lei, entaun Prezidente haruka fila ona ba governu. La’ós de’it tanba veteranus sira maka levanta maibe sei haree de’it iha parte juridika legal kona-ba aspetu duvida, ne’e seidauk, mais Prezidente alerta ba governu para haree tanba buat hotu ne’ebé deside iha leten, konsulta iha okos nia aplikasaun ne’e sei laíharezultadu , ne’e esperiénsia hatudu ona, tanba ne’e Prezidente Repúblika sei la aventura halo desizaun ida ne’ebé to’o iha terenu aplikasaun la iha, i Prezidente laíha tempu para lakon. Di’ak liu neneik duke halai para monu iha dalan klaran. Obrigadu.