Relasaun Brazíl – Timor-Leste

Jornalista Tv Senado, Brazíl, BETO ALMEIDA entrevista Dr. ROQUE RODRIGUES iha programa “CIDADANIA”

BETO ALMEIDA: Ne’e maka programa Cidadania ne’ebé ohin sei analiza iha ne’e kona-ba relasaun entre Brazíl ho Timor-Leste. Timor-Leste nu’udar país luzofonia nian ida, ne’ebé mós uluk sai nu’udar kolónia Portugál, hetan nia independénsia iha tinan 1975, maibé hafoin tiha ne’e Timor-Leste brutalmente no militarmente okupa hosi Indonézia. Ikus mai koñesidu liuhosi masakre, ne’ebé reprezenta nu’udar jenosídiu boot iha Istória kontemporánea. Buat ne’e sai nu’udar “Vietnam silensiozu”, tanba falun an iha silénsiu entre kilat, petróleu, atu nune’e informasaun ida-ne’e la hetan koñesimentu hosi umanidade. Maibé, tanba eroízmu povu Timor-Leste nian, no mós barak liu iha tulun hosi solidariedade internasionál, povu Timor-Leste konkista filafali, restaura ninia independénsia liuhosi eleisaun ida, ne’ebé liuhosi luta barak atu hetan buat ida-ne’e, no oras ne’e tinan sanulu resin ida ona Timór moris iha independénsia nia laran. Atu hatene realidade ida-ne’e, ne’ebé Brazíl partisipa iha laran, tanba Timór nu’udar membru CPLP (Komunidade Rain sira-ne’ebé Ko’alia Lian Portugés), no iha tinan oinmai, iha ne’ebá, sei iha simeira CPLP nian, ita ohin iha ne’e iha laran-haksolok boot atu bele entrevista Dr. Roque Rodrigues, asesór espesiál ba Prezidénsia Repúblika Timor-Leste. Ha’u hato’o benvindu ba nia. Obrigadu barak ba prezensa iha ne’e hamutuk ho ami.

Dr. Roque, tinan sanulu-resin-ida ona… mundu tomak akompaña, ho fuan no laran, luta eroika povu Timór nian atu rekonkista ninia liberdade, ninia independénsia ne’ebé lakon tiha. Tinan sanulu resin ida-ne’e inisialmente deskreve hanesan períodu rekonstrusaun. Dalan saida maka hakat liu ona no saida maka sei falta atu halo?

Dr. ROQUE: Ba maluk sira hotu ha’u hato’o ha’u-nia kumprimentus. Beto Almeida, obrigadu barak. Harii nasaun ida la’ós servisu ba tinan sanulu-resin-ida. Ami-nia esperiénsia hatudu katak harii Estadu, no iha kazu Timór nian, sai nu’udar rekonstrusaun ida hahú hosi ahuk-desan, nu’udar servisu ida-ne’ebé sei lori tinan sanulu resin. Ami bele dehan, ho haraik-an, katak nasaun ne’e la’o iha dalan di’ak, ka katak, fundamentu, aliserse, no baze sira harii ho maneira ida-ne’ebé sólida. Ha’u fiar katak se ami mantein ritmu ida-ne’e, provavelmente iha tinan 2030 ka iha tinan 2035, ami-nia rain bele sai rain ida-ne’ebé ho rendimentu médiu. Nu’udar buat ida mak di’ak atu la haluha katak hosi hahú, bainhira ami restaura independénsia iha tinan 2002, ami iha tinan sanulu resin ida ona, ami hahú pratikamente hosi zero. Tanba ne’e, lori tinan 20 ka 30 atu muda país menus dezenvolvidu, iha terminolojia Inglés katak Less Developed Countries (LDC), ba país ho rendimentu médiu, ho lian Inglés dehan Middle Income Country, ha’u fiar katak ne’e nu’udar sinál ida-ne’ebé Timór hala’o hela progresu, no hala’o hela kamiñada ida-ne’ebé di’ak. Ami iha buat barak atu halo. Maibé Roma no Pavia la harii iha loron ida. Ha’u sei haforsa liafuan sira-ne’ebé Beto Almeida hato’o ona. Uluknanain mak sakrifísiu povu Timor-Leste nian. Maibé, ami haraik an no sai realista. Sei la posivel atu konkista, avansa ba saida mak oras ne’e ami avansa, se karik la’ós liuhosi kooperasaun internasionál. Ha’u sei la husik atu ko’alia kona-ba kooperasaun hosi ami-nia viziñu sira, jeografikamente viziñu sira-ne’ebé besik ami, jigante rua: Indonézia ne’ebé ami dezenvolve tiha ona kooperasaun ida-ne’ebé di’ak, ami lansa polítika rekonsiliasaun, no permite ha’u atu iha vaidade, katak buat ne’e sai nu’udar kazu estudu ida-ne’ebé verdadeiru. Aprosimasaun, rapprochement, entre Timor-Leste no Indonézia. No mós ho Austrália. Ne’e duni, aleinde rain rua ne’e, mak ha’u labele nega, inklui mós membru sira ASEAN nian, ita presiza fó atensaun espesiál ba estadu membru sira CPLP nian. Tanba ne’e, progresu iha saúde, progresu iha edukasaun, no ha’u hatete katak ami oras ne’e halo ona progresu kona-ba iha ferramenta sira sivilizasaun nian. Loos duni, iha buat sasán sira mak atu halo, maibé ami labele halo iha de’it iha loron ida.

BETO ALMEIDA: Timor-Leste, hanesan ami baibain bolu iha ne’e, hetan “sorte boot iha lotaria”, iha lotaria natureza nian, tanba maski rejista iha nia indikadór sira trasu komún sira-ne’e hanesan rain sira menus dezenvolvidu, rain kiak sira, tanba sai nu’udar eis-kolónia, no eransa ida-ne’e la supera iha dékada ida, maski nune’e, Timór deskobre tiha ona foin lailais ne’e fonte petróleu, gás ne’ebé boot iha nia tasi territoriál. Ho maneira oinsá de’it, ka fatór sira-ne’e sai daudaun tiha ona nu’udar alavanka boot atu projeta Timór ho kapasidade hodi salva dívida sosiál boot tomak ne’ebé akumuladu durante tinan barak iha kolonializmu nia okos, no okupasaun. No oras ne’e tama ba iha faze foun ida, oinsá atu supera eransa todan loos ne’ebé hetan?

Dr. ROQUE: Beto, mai ita dehan hanesan ne’e, jeografikamente ami pertense ba arkipélagu Indonézia. Arkipélagu ida-ne’e iha illa 17.000, 18.000. Konsideradu hanesan arkipélagu boot liu iha mundu. Iha ami-nia sorin, iha Súl, iha illa boot liu iha mundu, ne’e mak Austrália. Tanba ne’e, ami kolokadu entre jigante rua. Timor-Leste hetan bensaun hosi natureza: rain ida-ne’ebé estraordinariamente bokur; tasi ida-ne’ebé riku ho ikan no riku iha idrokarbonetu, petróleu no gás, riku mós iha fatuk-korál sira. Ami sai nu’udar membru ba organizasaun ida-ne’ebé halibur rain 6, 6 de’it ne’ebé, iha forma ida ka forma seluk, halo fronteira ho barreira koralífera boot mundu nian. Iha lian Portugés, ha’u sei tradús sigla organizasaun ne’e ba “iniciativa do triângulo colarífero” [inisiativa triángulu koralíferu]. Tanba ne’e, ami hetan bensaun hosi natureza. Dezafiu ba ami, Timoroan sira, maka hafoin salva tiha soberania, hafoin rekoñese tiha internasionalmente ami-nia independénsia, oinsá maka atu iha rekursu umanu sira-ne’ebé kualifikadu hodi aproveita ami-nia potensiál sira. Dala ida tan ho haraik-an no realizmu ami hatene katak ami la iha kuadru sira-ne’ebé kompletamente preparadu atu, teknikamente, hasai rikusoin sira hotu ne’ebé eziste iha ami-nia rain. Teknolojia mós la iha. Di’ak, buat ida mak iha serteza katak, iha aliansa sira-ne’ebé harii. Ami halo parseria dezenvolvimentu. No tanba ne’e, ohin loron, rekursu boot ne’ebé fó estabilidade finanseira ba Timór mak petróleu. Ho orgullu, ho orgullu uitoan, ha’u sei dehan katak ami-nia fundu petróleu ne’e nu’udar fundu datoluk ne’ebé jere ho didi’ak iha mundu rai-klaran. Ha’u husu perdaun ba maluk sira hotu, ha’u la hatene kona-ba fundu ida-ne’ebé mak sai nu’udar fundu daruak ne’ebé jere ho didi’ak. Fundu dahuluk ne’ebé jere ho didi’ak mak Noruega nian. Ha’u la hatene kona-ba ida daruak ne’e, no ida datoluk ne’e mak fundu petróleu ami-nian. Iha tinan sanulu resin ida nia laran, ne’e sai nu’udar servisu notavel ida-ne’ebé hala’o tiha ona. No tanba ne’e, dala ida tan, ami la’o iha dalan loos.

BETO ALMEIDA: Ne’e katak rekursu sira-ne’e atu aplika iha dezenvolvimentu ekonomia.

Dr. ROQUE: Beto Almeida, husik ha’u atu fó sai kona-ba númeru rua. No bainhira ha’u iha serteza kona-ba númeru sira, ha’u bele ko’alia kona-ba buat sira-ne’e. Bainhira ha’u laiha, ha’u prefere atu la ko’alia. Porezemplu, ha’u la ko’alia kona-ba taxa redusaun kona-ba analfabetizmu, tanba ha’u la domina. Agora kona-ba fundu petróleu, ha’u koñese di’ak kona-ba númeru sira. Oras ne’e ami-nia fundu ba populasaun ho abitante tokon 1,2, hakat liutiha ona millaun rihun 14. Tanba ne’e, ne’e nu’udar rezerva konsideravel ida. Fundu ne’e, uluk no oras-ne’e, jere ho didi’ak. Tanba ne’e mak ema la estraga fundu ne’e, no la gasta arbiru fundu ne’e.

BETO ALMEIDA: Ida-ne’e bele fó ba Timór rendimentu per kapita ne’ebé bastante aas…hodi kaer ba relasaun ne’e…

Dr. ROQUE: Ezatamente. Laiha dúvida ruma. Agora, Beto, problema mak ne’e, no ita tama ba iha territóriu komplikadu ida, ne’e mak: petróleu ho mudansa ba matrís eléktrika bele vale dolar ida ba barríl ida. Provavelmente ha’u ezajera. Entaun, saida maka ami tenke halo maka aposta ba iha konstrusaun ba iha fonte rendimentu foun, ne’ebé bele mós turizmu, bele mós peska, bele mós agrikultura. Maibé, importante liuliu maka kualifika ami-nia rekursu umanu, ami-nia ema sira. Fundamentalmente, ema sira duni maka deside maneira oinsá atu hakotu rezisténsia hasoru okupasaun. Beto Almeida vizita ami iha fulan-Jullu tinan 2008, no haree terrenu foho-leten iha ami-nia rain, no laiha kondisaun atu abastese ami militarmente. Buat ida de’it mak ami husu maka katak, kada sidadaun atu reziste. Se ami ida-idak reziste, iha serteza sei hetan vitória. Manán tempu hodi hetan vitória. Entaun, ami aprende ho sedu katak la iha buat ida mak hanesan ho rekursu umanu ne’ebé kualifikadu, no empeñadu. No buat ne’e maka ami hakarak atu kontinua halo ho ami-nia povu. Prezidente Taur Matan Ruak kostuma hatete kona-ba buat ne’e: pás, dezenvolvimentu, estabilidade, sei la hetan sein iha sidadania. Sidadania maka ita nu’udar ema. No tanba ne’e, nia halo buat ne’e, hodi pratika prezidénsia proximidade ida, halo vizita ba aldeia, knua, suku izoladu sira iha ami-nia rain.

BETO ALMEIDA: Kona-ba aspetu rekursu umanu ida-ne’e, ne’ebé lider balu hatete tiha ona katak sai nu’udar rekursu prinsipál sira nasaun ida nian, importante maka iha kooperasaun internasionál. Ami iha prezensa Brazileira iha ne’ebá, atu sita de’it balu, até iha duni seguransa, prezensa husi militár sira, prezensa Brazíl nian iha projetu sira balu iha área agrikultura. Até ami iha rádiu komunitáriu ida, rádiu solidariedade Brazileira nian iha Timór ne’ebá, maibé ami mós haree, iha ami-nia vizita sira-ne’ebé ami akompaña Prezidente Lula, iha momentu ne’ebá Ministra Dilma Russeff, ne’ebé ohin loron sai nu’udar Prezidente, ami haree prezensa médiku Kubanu na’in-600 ne’ebé namkari iha mundu tomak. No buat ne’e depois fó oportunidade atu iha akordu ida entre Brazíl, Timór no Kuba. Médiku sira hetan formasaun iha Kuba, sira halo espesializasaun iha medisina tropikál iha ne’e iha Bio-Manguinhos, Oswaldo Cruz, no iha ne’e sira sei fila Timór bainhira formadu tiha ona. Saida mak sai nu’udar prezensa Brazileira nian iha Timór?

Dr. ROQUE: Beto, se fó tempu mai ha’u, ha’u sei hakiduk ba kotuk uitoan. Prosesu tranzisaun hahú ho Brazileiru ida mak sai nu’udar xefe: saudozu Sérgio Vieira de Mello. Se ema hatete katak Sérgio iha momentu ne’ebá hala’o servisu internasionál, ne’e 100% loos. Maibé, Sérgio lori marka hanesan Brazileiru ida. Tanba ne’e, entendimentu ho Sérgio Vieira de Mello ne’e sai notavel. Se prosesu tranzisaun la’o ho di’ak hanesan saida mak la’o ne’e, ne’e tanba iha marka barak Sérgio Vieira de Mello nian. Segundu, militár sira-nia envolvimentu. Ha’u lakohi haluha ema ruma tanba kontributu presiozu ne’ebé nasaun oioin fó mai ami, kona-ba haruka militár sira, sira-ne’ebé bolu naran peacekeepers. Agora, ha’u hakarak atu realsa kona-ba militár Brazileiru sira, ne’ebé iha momentu sira-ne’ebé komplikadu, hamutuk ho ami. Iha kontinjente sanulu. No permite ha’u atu hanoin kona-ba buat ida: tantu eis Prezidente, Ramos-Horta, atuál Primeiru Ministru Xanana Gusmão, no atuál Prezidente Repúblika, Taur Matan Ruak hetan militár Brazileiru sira hanesan sira-nia seguransa pesoál.

BETO ALMEIDA: Seguransa Pesoál?

Dr. ROQUE: Seguransa Pesoál. Iha situasaun sira-ne’ebé komplikadu. Tanba ne’e, iha ne’e iha relasionamentu ida-ne’ebé forte entre Timor-Leste no Brazíl. Ha’u la haluha katak durante luta ba libertasaun nasionál, ha’u vizita Brazíl, Beto Almeida hatene kona-ba buat ne’e, dala barak, ha’u sempre sente hanesan maun-alin ida. Komité sira ba solidariedade ho Timor-Leste, rede ne’e habelar. Ha’u sei labele husik atu halo referénsia kona-ba señór deputadu sira, señór senadór sira, ha’u sei labele husik atu halo mós referénsia kona-ba Itamarati, Prezidénsia Repúblika.

BETO ALMEIDA: Prezidente Sarney (eis-prezidente Brazileiru, José Sarney), ne’ebé iha knaar importante tebes…iha ONU, hodi defende Timor-Leste.

Dr. ROQUE: Ba Pezidente Sarney. Obrigadu ba lembransa…Prezidente Sarney… ne’ebé iha delikadeza no amabilidade hodi simu ha’u iha tinan 1989, bainhira ha’u mai iha ne’e iha tinan 1989. Maibé, ha’u mós halo referénsia ba Igreja. Entaun, ne’e mak dalan, buat sira-ne’e mak sai nu’udar baze ba ita-nia relasaun. Brazíl implantadu hela iha Timór. Ita ko’alia tiha ona kona-ba pasadu. Ita oras ne’e sai oinsá? Iha área estratéjika sira, ne’ebé iha konsensu ida iha dirijente sira nivel aas iha kúpula Estadu Timor-Leste, Brazíl fó hela namanas kooperasaun. Iha área edukasaun ne’ebé sai nu’udar área estratéjika ida, iha edukasaun nia oin maka sei deside futuru, Brazíl marka prezensa. Tanba ne’e, saida tan maka atu hatete? Loos duni katak iha triangulasaun ida-ne’e. Ami estuda hela posibilidade ho Kuba atu hetan bolsa 1.000, oferese hosi Prezidente Fidel Castro, hosi lider Fidel Castro. Hamutuk ho médiku kubanu sira, ami halo prova iha painél ida, no na’in- 650 mak liu. Ha’u lakohi atu sala tan iha númeru, maibé ha’u fiar katak liu ema na’in-500 oras ne’e serbisu daudaun hanesan médiku iha Timór. Bainhira ami rekupera independénsia, ami iha de’it ho médiku na’in-23. Iha tinan sanulu nia laran, país ne’e iha médiku liu na’in-500. No provavelmente iha tinan lima ka hitu tuirmai ami sei iha to’o médiku na’in-1.000. Objetivu agora maka, iha área sira espesializasaun nian, konta dala ida tan ho kooperasaun Brazíl nian liuhosi Institutu Bio-Manguinhos.

BETO ALMEIDA: Di’ak loos. Ne’e nu’udar pergunta ba dala ikus, infelizmente tempu maka atu hotu…… kestaun ida-ne’ebé tuir loloos labele husik liu mak kestaun CPLP, tanba iha tinan oin sei iha reuniaun CPLP nian, ezatamente iha Dili. Oras ne’e prezidénsia CPLP iha Mosambike nia liman, no sei pasa ba Timor-Leste. Ne’e mak sai nu’udar motivu ida lori Ita-Boot mai iha ne’e. Potensiál CPLP nian ne’e boot, sai notavel, iha mundu atuál, ne’ebé tanba kompleksidade hosi fatór oin-oin, país sira halibur an, atua iha maneira bloku atu estipula projetu sira dezenvolvimentu nian, ekiparasaun, no kooperasaun. Iha kazu CPLP, saida maka sai nu’udar espetativa imediata ne’ebé Timor-Leste iha?

Dr. ROQUE: Ami halo hela namanas esforsu tomak, atu nune’e, uluknanain, Simeira ne’e sei sai nu’udar susesu ida. Ha’u aproveita atu hatete ho maneira ida-ne’ebé klaru, ho momoos, kona-ba onra ne’ebé sei fó mai ami hosi Prezidente Dilma se nia partisipa iha servisu sira Simeira CPLP nian ba dala X iha Dili. Segundu, kona-ba knaar sira hotu prezidénsia nian. Timór sei asume, bainhira asume, bainhira simu prezidénsia hosi Mosambique, sei halo tinan rua. Iha dosie sira-ne’ebé estremamente importante, ne’ebé provavelmente hatán ba dezafiu foun sira iha sistema internasionál. Ha’u foti kestaun rua iha ne’e. Kestaun dahuluk maka alargamentu. Komunidade ida hanesan ita-nian labele taka an ba na’in-ualu. Ita hamutuk na’in-ualu. Provavelmente ita sei sai liután ualu. Se nesesáriu atu halo revizaun estatutária ka lae, la’ós depende de’it ba Timór, depende ba konsensu entre membru sira. Agora, dosie alargamentu ne’e nu’udar dosie importante ida. Bele fó liután kbiit ba CPLP, bele projeta mós liután CPLP iha mundu.

BETO ALMEIDA: Di’ak loos. Di’ak, ita hakarak haruka, liuhosi entrevista ida-ne’e, espetativa ida-ne’ebé Timór la’o tuir dalan ida-ne’e ba superasaun iha eransa difisil sira pasadu nian no hatete katak solidariedade Brazileira nian sei kontinua sertamente liuhosi kooperasaun Brazileira ne’ebé ativu tebetebes, prezente tebetebes. No rádiu solidariedade Brazileira mós iha ne’ebá, toka múzika Martinho da Vila nian no múzika kantór Brazileiru sira seluk. Samba, la’ós ida-ne’e ka?

Dr. ROQUE: Rádiu ida-ne’e sai nu’udar ekipamentu ne’ebé lori hosi Beto Almeida no ema ida seluk mak Enjeñeiru Macarim. Ami hakarak mak katak rádiu ne’e funsiona iha enklave Oekusi, ne’ebé nu’udar enklave ida. Maibé enklave ne’e iha ona rádiu komunitáriu, entaun instalada iha Aileu. No funsiona hela. No tanba ida-ne’e, buat ne’e sai nu’udar prova ida katak komunikasaun sira la’ós hatuur de’it iha Governu sira, maibé mós iha povu ba povu. No iha tiha ona susesu. Ha’u aproveita atu hato’o obrigadu barak.

BETO ALMEIDA: Obrigadu barak ba Ita-Boot, Dr. Roque Rodrigues, ba prezensa iha ne’e ho ami, no lori tiha ona informasaun sira atuál liu mai ami kona-ba Timor-Leste, ne’ebé ami hotu-hotu akompaña iha Brazíl ne’e. Uluk akompaña ho atensaun maka’as, esperansa barak, ba luta eroika libertasaun povu Timór nian no agradese tebetebes hodi hatene perspetiva progresu foun sira-ne’e, kona-ba avansu, superasaun, ho difikuldade sira tomak ne’ebé sei presiza atu supera. Obrigadu barak ba Ita-Boot nia prezensa iha ne’e, iha programa ida-ne’e.