S.E. Prezidente Republika, Taur Matan Ruak, iha dada lia ho imprensa  Palasiu Aitarak-laran,16 Maiu 2014

Obrigado barak imi bele vizita ha’u. Primeira vez,depois de besik tinan rua hau nia mandatu, iha oportunidade atu koalia ho imi. Mas antes ida ne’e, hau mos agradese imi nia apoiu, liuliu, Radio-Televizaun, ne’ebe funsionariu sira, nomos STL, jornal sira hotu, ne’ebe la’o maka’as los sa’e foho tun foho, hodi regista, dokumenta, vizita Prezidente da Republika nian ba iha suku, distritu, sub-distritus no aldeia sira.

Ida ne’e fo oportunidade boot los parake ita nia sidadaun sira hatene oinsa moris ita nia povu nian iha suku, aldeias no sub-distritu sira ke na verdade lahanesan, diferente suku ida ba suku ida. Ida ne’e mos fomenta ispiritu solidaridade entre sidadaun sira. Fo ideias jeral ida kona-ba oinsa ita nia nasaun, parake hotu-hotu hetan motivasaun, servisu maka’as liutan para fo nia kontribuisaun ba dezenvolvimentu ita nia nasaun.

Ne’ebe mais uma vez ba jornal, televizaun, hotu-hotu iha ita nia rain, Prezidente da Republika agradese.

Ita nia nasaun iha tinan 12 nia laran, liuliu, tinan rua ikus ne’e halo buat barak maibe ita hakarak liutan. Ita iha interese, ita nia nasaun iha interese atu halo liutan buat ne’ebe ita halo ona.

Primeiru kestaun ita hare ba paz no estabilidade iha ita nia rain. Paz i estabilidade, kestaun ida ke Komunidade Internasional kuandu sai, sira levanta duvidas, sira halo perguntas, sera ke Timor Leste bele mesak hametin paz no estabilidade iha Timor? Depois de Nasoens Unidas, Komunidade Internasional sai. Finalmente tinan rua liu, ita bele hare katak paz iha ita nia rain iha ain para la’o. Ne’e depende ba fator tolu importante:

Konsertasaun politika permanente entre partidu sira.

Se ita hare iha Parlamentu Nasional, iha istoria demokrasia, nasoens oituan mak ida ne’e ho kazu ida inovasaun Timor nian karik, mas tinan rua tuituir malu, Orsamentu Jeral do Estadu ita nian pasa a 100%. Ne’e hatudu saida, hatudu katak iha konsertasaun politika ida, entre partidu sira ne’ebe iha asentu parlamentar ke laos normal iha demokrasia ita nian. Ne’e mos hatudu ita soe dadauk kultura politiku ida ne’ebe, se o la’os hau nia partidu, o hau nia inimigu. Ita soe oituan-oituan. Ita ba hare, ita ba vizita fatifatin, ita hare mudansa ida ne’e iha komportamentu politik, politiku sira nian no sidadaun sira nian. Ita fo parabens ba partidu sira ne’ebe iha asentu parlamentar. Ba sira nia esforsu, sira nia kontribuisaun, mas mos ba ita nia sidadaun sira. Ita nia sidadaun sira komesa sente, katak ita bele halo politik ida diak, se ita hatene saida mak interese ita nia nasaun nian.

Por outro lado, hosi sorin mos ita iha mudansa boot ida kona-ba Kultura Demokratika. Normalmente ema dehan Kultura Demokratika mak ida ne’ebe observa maka’as los kona-ba prinsipiu toleransia nian. Timor Leste laos deit observa ida ne’e, mas hakat liu oituan, inklui ita nia partidu sira, sidadaun sira, iha prosesu dezenvolvimentu ita nia nasaun nian. Faktu ita hare forma ida diak, entendimentu no servisu hamutuk entre lider do opozisaun ho Governu, koligasaun partidu tolu nian. Ne’e hatudu katak ita halo inovasaun ida. Inovasaun boot ke bele fo, sai hanesan ezemplu mos ba pais sira ne’ebe, sekallar, iha difikuldades hanesan Timor Leste.

Fator ida seluk mak progresu oituan-oituan ne’ebe komesa hare iha ita nia nasaun. Estradas, eletresidade, preokupasaun kona-ba eskola, kona-ba Saude, kona-ba Agrikultura, oituan-oituan fo sinal ida ba ita nia sidadaun sira katak loron aban sei diak liu loron ohin. Inspira sira, motiva sira, hatudu ba sira katak ita iha vontade, ita hakarak lori ita nia nasaun ba oin. Ema ne’ebe laiha esperansa ne’e, ema ne’ebe lakon nia esperansa, nia laiha kbit atu halo sasan. I sira ne’ebe iha esperansa maka’as, motivadu los, ne’e signifika katak sira hatene, ke loron aban ne’e perspetiva sei diak liu fali. Ida ne’e mos ajuda para mantein estabilidade, paz, iha ita nia rain.

Ida seluk, redusaun nivel kriminalidade iha ita nia nasaun. Ita nia nasaun 12 anos de esperiensia, mas se ita hare, nivel kriminalidade menos, embora iha aspetus balu ita tenki tau atensaun liu,purke na medida enke ita nia nasaun dezenvolve, nivel de kriminalidade mos sei aumenta. I balu, se ita la kuidadu ita bele lakon kontrolu, purke nia afeta sosiedade sira nia vida. Destroi valores sira ne’ebe ita iha, purezemplu, prostituisaun, pornografia, droga no buat seluk ne’ebe se ita la kuidadu bele afeta ita nia sosiedade.

Fator tolu ne’e sai importante los para bele mantein estabilidade no paz iha ita nia rain. Ita lakoalia kona-ba konsertasaun sosial, ne’ebe sosiadade rasik fo nia kontribuisaun boot ida parake ita nia situasaun ne’e bele diak hanesan ohin. Se ita hare saida mak konsertasaun sosial, purezemplu, se hare ita nia istoria ita nia sosiadade ne’e frasionadu los, adat lahanesan, kultura lahanesan, lian lahanesan. Ita povu ida multietnik no multilinguistik. Maibe ita iha kbit para iha diversidade ida ne’e ita hetan dalan para intendimentu ida hodi estabiliza ita nia nasauan. Ne’e pasu ida pozitivu.

Segundu, konstrusaun do estadu. Konstrusaun nasaun. Ita koalia kona-ba reforsu Instituisoens do Estadu no dezenvolvimentu ekonomiku iha ita nia rain. Estadu iha papel tolu importante:

Ida, prestasaun servisu bazikus ba sidadaun sira. Eletrisidade, edukasaun, saude, estrada. Portantu servisu baziku sira ne’ebe ke sein nia dezenvolvimentu, se karik lahalo, vida la moris, la la’o.

Aspetu ida seluk, Seguransa Sosial. Estadu Preokupa ho ita nia ferik-katuas sira, liman-tohar, ain-tohar, faluk, oan-kiak sira, preokupa ho ita nia veteranus,antigu kombatentes sira, ita nia krese, ita nia orfonatu sira. Portantu, iha mos papel sosial ida ke boot, ke estadu tenki dezempeña nia papel ida ne’e.

Por outro lado, nia funsaun ida mak kria oportunidade ekonomikas parake sidadadaun sira aproveita oportunidade sira ne’e hodi dezenvolve sira nia moris. Ora, ita iha problemas barak iha ida ne’e. Enprimeiru lugar, ita se hakarak estadu kumpri funsaun ida ne’e, enprimeiru lugar, nia tenki tau matan ba buat ida. Kria Administrasaun Publika ida ne’ebe altamente efisiente. Ne’ebe tau ema ne’ebe iha vokasaun, iha paisaun, parake nia presta servisu ida efisiente ba sidadaun sira. Sidadaun sira mak sira nia liurai. Sira iha para servi sidadaun sira.

Prezidente da Republika defende mudansa, forma atu ukun, jere ita nia nasaun. I Prezidente da Republika insiste governasaun ida ne’ebe besik liu ba povu. Tau povu hanesan sentru atensaun numiru um estadu nian. Tamba se uluk ita lori sira maka hetan ukun an, ohin, lori sira mak sei hetan dezenvolvimentu ita nia nasaun nian. Prioridade numiru um maka ita nia populasaun. Prioridade numiru dois maka ita nia populasaun. Prioridade numiru tres maka ita nia populasaun. Sira maka ita nia liurai.

Segundu, governasaun ida ke orienta ba Ekonomia. Ke hatene kada tustaun, kada doit ida ke gasta, nia hatene retornu saida mak sei hetan ba benefisiu populasaun sira nian. I so konsege, se ita iha Administrasaun Publika ida altamente efisiente ho ema ne’ebe motivadu, ho ema ne’ebe iha paisaun, iha domin, ba ninia prosimu, ba nia maluk sira. Ke fila ida ne’e hanesan nia misaun. Ke kalan nia toba hanoin iha ida ne’e. Loron nia la’o hanoin ida ne’e. Nia servisu, nia hanoin ida ne’e. Hau hakarak sai ema ida util ba hau nia sidadaun sira rasik.

Mas la’os ida ne’e deit, administrasaun ida altamente efisiente, kompetente ne’e importante. Mas iha fator seluk ita tenki tau enkonta, ema hatete, nasaun ida ne’ebe la investe ba edukasaun no inovasaun, nasaun ida ne’e futuru laiha. Signifika Timor Leste tenki investe maka’as ba edukasaun, se hakarak sai kompetitivu, iha mundu aban bainrua nian.

Prezidente da Republika kontenti, primeira vez, Orsamentu Jeral do Estadu 2014, orsamentu ba edukasaun hela hanesan segundu lugar depois de infrastrutura. Mas ita tenki halo liutan tamba ita iha dezafiu barak los.Profesores sira nia formasaun, eskola sira nia kualidade, karteiras, mejas, livrus, buat barak ke ita tenki hadia’a. Se ita hakarak, se ita determinadu, atu lori Timor ba oin. Edukasaun.

Por outro lado, infrastrutura. Infrastrutura koalia kona-ba saida? Koalia kona-ba konektividade. Halo ema liga malu, ba-mai lais, sasan ba-mai lais. Nasaun ida, ohin era globalizasaun, fator ida determina era globalizasaun ke nia progresu kuaze ita la kontrola, exatamente komunikasaun. Ita iha ne’e, ita bele koalia ho kualker pais, liga ho ema ne’ebe de’it tamba ida ne’e. I Timor Leste se hakarak liga ninia aldeia sira, suku sira, I populasaun la’o barak, um millaun de abitante. 19 ka 16 mil kuadradu (km2). Dalaruma ita ba Suai, lori tempu liu fali ke ita ba Bali ho ba Singapura. Ne’e signifika saida? Ita tenki halo investimentu maka’as, se ita hakarak progresu, liga ema, konektividade ne’e bele ajuda para dezenvolvimentu ekonomiku ida lais. Purke sein ser ida ne’e, difisil lahalimar para ita avansa ba oin.

Por outro lado produtividade. Ita koalia kona-ba edukasaun, ita koalia kona-ba infrastutura para liga, fasilita konektividade ne’e. Koneksaun, ligasaun. Mas ita mos koalia kona-ba produtividade. Tamba saida mak ita koalia kona-ba produtividade? Tan produtidade laiha, sustentabilidade laiha. Nasaun ida so sustentavel, se nia produs rikeza. Produs rikeza para saida? Para depois fahe rikeza diak. Se la produs, fahe mos ladiak. Oituan, ba ita la to’o ona, kuantu mais atu fahe. Susar. Ida ne’e problema ida ke mundu pasa. Liuliu, nasaun sira sub-dezenvolvidu sira. Nasaun sira foin hari hanesan ita. Ne’e problema boot ida ke ita enfrenta.

Por outro lado konstrusaun da nasaun. Konstrusaun do estadu no konstrusaun da nasaun, buat rua la hanesan. Konstrusaun nasaun depende forma oinsa mak ita konstroi ita nia estadu ne mak kria kondisaun para ke kria Sentimentu Nasional.Sentimentu Nasional, hau so sente parte familia ida ne’e, se hau nia inan-aman trata hau diak. Nia trata hau ladiak hau halai ba hela ema seluk nia uma. Nasaun ida ne’e, so sidadaun sira sente katak nia parte nasaun ida ne’e. Honorship, sentimentu de pretense ne’e iha, entaun nia sente hau iha ne’e iha fatin para hadia hau nia moris. Ida ne’e liga saida? Liga iha aspetu rua importante tebtebes:

Ida, kona-ba Identidade Nasional. Ita, ita nia identidade mak saida? Saida mak halo ita sai diferente ho ema seluk iha mundu? Ita iha ita nia identidade rasik. Oinsa nia dezenvolvimentu? Iha era do globalizasaun, ita komesa hare katak ita apresia liu buat ne’ebe ema nian duke ita nian. Ita hanoin dehan ita nia tais ne’e ladiak ona. Maluk balu kuandu maluk seluk hatais kazaku tais, sira dehan o ne’e atrazadu. Ne’e tamba saida? Tamba ninia osidentalizasaun ita nia hanoin. Tamba ita la tau importansia ba buat ne’ebe ita nian. Ida ne’e aspetu ida importante ba konstrusaun nasaun nian. Enkuantu iha konstrusaun do estadu, ita koalia kona-ba dezenvolvimentu institusional no dezenvolvimentu ekonomiku. Iha konstrusaun nasaun ita koalia kona-ba identidade no benefisiu sira ne’ebe sidadaun sira hetan iha dezenvolvimentu ekonomiku ida ne’e. Ida ne’e mak kria sentimentu de pretense.

Prezidente da Republika vizita aldeia sira, vizita Suku sira, fatin remotas sira, para saida, para hatete ba sira katak estadu la haluha sira. Difikuldades barak, sin senor. Mas lahaluha i determinadu los ho sira. Hamutuk ho sira servisu para muda vida ita nia nasaun nian. Mas oinsa mak ita bele halo konke, ita nia nasaun bele forte? Aspetu rua, ohin, hau koalia ne’e importante tebtebes. Ne’e signifika katak, en primeiru lugar ita tenki hariku ita nia povu. Povu kiak susar ba nia sente katak nia realmente rai ne’e nia oan. Kuandu nia hare grupu kiik oan ida mak moris diak, ninian kada vez mais aat bebeik, sentimentu pretense ne’e lakon. Entaun hariku ita nia povu. Ita nia populasaun. Haforsa, hakbit ita nia nasaun para nia iha kapasidade bele tau matan ba nia sidadaun. Ne’e signifika saida? Signifika katak ne’e dezenvolvimentu ekonomiku. Restaura ita nia valores sira. Valor familia nian, valor moral, valor etiku, prinsipiu ne’ebe orienta. Restaura valor ida, identidade ida ke timorense, aziatiku ou europeu karik, mas identidade timorense. Ne’e fo dalan ba ita para ke ita afirma ita nia’an, iha rejiaun no mundu hanesan povu ida no nasaun ida. Mas sira ne’e lala’o, paz labele la’o diak, dezenvolvimentu ita nia estadu nian no nasaun nian labele diak, se sidadaun sira la hatene saida mak sira nia papel. I prezidente da Republika insiste bebeik.

Papel sidadaun sira nia mak ida ne’ebe? I sidadaun ida ativu presiza saida? Primeiru, nia tenki hatene saida mak hau hakarak. I halo oinsa para hau hetan. Sidadaun ida ke kontribui ba ben estar ema hotu nian. Sidadaun ida ho pensamentu pozitivu. Biar ita nia nasaun iha difikuldade mas nia sentiment pozitivu. Ida ne’e mak fo forza nia, para nia la’o. Nia hatene interaze, liga ho ema seluk. Servisu hamutuk ba interese ema hotu nian. Papel sidadaun nian importante tebtebes.

Prezidente da Republika insiste bebeik sidadaun sira, familia sira, parake tau matan ba buat haat importante: ida, ekonomia familia nian. Familia ne’ebe ekonomia diak, familia ida ke forte. Saude diak. Saude familia nian. Rikeza diak laos osan, mak saude. Ita bele riku, osan barak, ita kuandu moras toba iha Ospital ne’eba, osan ne’e para saida? Kala sosa ai-moruk sei diak, mas laliu ida ne’e. Edukasaun oan sira nian no prestasaun servisu sivikus. Prestasaun servisu sivikus signifika servisu voluntariadu.

Uluk tempu Indonezia, koalia kona-ba gotong-royong. Ne’e servisu ida, servisu siviku. Ita nian agora ka uluk, dehan 3 dollar. Ita nian kada servisu ida tenki selu 3 dollar. Buat ne’ebe diak ita soe tiha. Ita simu fali buat ida ne’ebe ke halo ema sai dok malu liutan. Tamba ita moris iha komunidade, moris iha nasaun ida, problema iha familia ida, problema ita nian. Problema ema ida nian, ita hotu nian. Porke iha ligasaun.

Prezidente da Republika kontenti. Kadavez mais ita nia sidadaun sira sente katak sira iha papel ida importante atu kontribui ba dezenvolvimentu nasaun. I vizita sira ne’ebe hau ba. Fatifatin ne’ebe hau la’o, iha buat rua ke hau hatete ba sira, ida, agradese ba sira hotu. Tamba saida? Tamba lori sira mak nasaun ida ne’e, ohin loron sai nasaun ida livre no independente. Mas prezidente mos hatete ba sira, katak ita la terus, ita la monu, ita la mate tamba atu Matan Ruak sai Prezidente da Republika. Maun Xanana sai Prezidente da Republika, baruk tiha ba fali Primeiru Ministru. Laiha. Hakarak moris diak. Mas moris diak ne’e Governo mesak la halo milagre. Prezidente mesak lahalo milagre. Ita hotu hamutuk mak bele. Hanesan uluk no agora, ita hotu hamutuk mak bele lori ita nia nasaun ba oin.

I prezidente kontenti sira komesa sente. Sira komprende nesesidade ida servisu hamutuk, partisipasaun hotu-hotu nia kontribuisaun, bele fo sira nia kontribuisaun.

Ikus liu,ita boot sira hatene, iha akontesimentu lubuk ida ke hau bolu dehan akontesimentus importantes iha ita nia nasaun. Ida, tinan oin 2015, kompleta 500 anos mak portugues sira sama sira nia ain iha ita nia rain. Kristianismu sama ain (tama) iha ita nia rain, iha Oecussi. Tamba saida mak loron ida ne’e importante? Importante tamba nia determina ita nia estatutu hanesan povu ida no nasaun ida ho identidade rasik. Imi hanoin tok se portugues sira la deskobre ita, ou laiha ne’e, uluk ita iha Olanda. Ohin ita Indonezia. Portantu, ne’e importante. 500 anos ida ne’e reprezenta akontesimentu ida ke importante i sai momentu ba festeju ba timoroan sira.

Segundu, simultaniamente, dala ida deit, ita halo lansamentu iha fulan ida ne’e, Primeira Pedra ba loke Oecussi hanesan Zona Ekonomiku Sosial de Merkadu, nomos akontesimentu ida seluk iha Suai, halo lansamentu ba Primeiru Pedra ba konstrusaun Aeroportu Suai nian, ke halo parte Zona Supplybase. Baze lojistika esplorasaun petrolifera iha Tasi-mane. Akontesimentu rua ne’e importante tamba saida? Tamba koloka Timor Leste no Timor Leste manifesta nia interese atu integra nia ekonomia iha rejiaun no mundu. Ita la hare deit ona halo nusa mak ita nia fos sira bele folin. Ita lahare ona halo nusa mak ita nia bee sira bele folin. Mas ita hare oinsa mak Timor koloka nia’an iha dezenvolvimentu ekonomiku mundu no rejiaun nian.

Ita iha vizinu rua, Indonezia ho Australia. Indonezia desimu primeiru ekonomia du mundu. Ita iha Azia, iha zona ida, kontinente ida ne’ebe dezenvolvimentu ekonomiku sei maka’as liu. Lidera dezenvolvimentu ekonomiku iha mundu tomak. I oinsa Timor Leste aproveita ida ne’e. Lansamentu fatuk ne’e, Primeiru Pedra, iha fatin rua ne’e determina ita nia vontade no interese, ita nia determinasaun atu koloka ita nia’an iha rejiaun no mundu.

Por outro lado ita mos iha akontesimentu ida important ke e, Simeira dos Pais da Lingua Portuguesa (CPLP). Primeira vez Timor Leste simu bainaka sira Paises CPLP nian no lidera durante tinan rua. Ate 2016. Ita halo esforsu boot ida para ke ita bele kontribui. Hanesan nasaun ida foin 12 anos ukun an mas ita hakarak kontribui. Purke na verdade ita hanesan pais ida ne’ebe situa iha Azia. Ita Tenki hatene esplora vantajen ita nia insersaun iha familia ida ne’e nia laran. I oinsa mak ita esplora ida ne’e? Tamba pais sira ne’e kuaze sira nia lokalizasaun Jeografika ne’e iha kontinente haat, Europa, Afrika, Amerika Latina, iha Azia. Iha Azia, Timor.

Dadaun ne’e ita deside harii komisaun ida lidera hosi Dr. Lu Olo para diskuti kona-ba asuntu saida mak ita sei hakarak levanta, oinsa mak ita nia prezidensia ne’e bele la’o ba oin ho diak, parake ita hatene hasai aproveita vantajen ida ne’ebe oportunidade fo ba ita.

Por outro lado akontesimentu ida seluk ke ita mos preparaan maka’as los tama iha AZEAN (ASEAN). AZEAN, ne’e koalia kona-ba ita nia insersaun rejional. Iha area tolu importante ke AZEAN koalia, halibur sira nia an, Area Ekonomiku, Politik no Seguransa, Sosio-kultural. Sosio-kultural sira koalia kona-ba harii identidade Aziatiku. Ohin ita koalia kona-ba oinsa restaura identidade Timor nian. Ne’ebe akontesimentu sira ne’e fila ita nia preokupasaun sai boot liutan no fo oportunidade ba ita para ke iha planu rejional no internasional ita bele hetan fatin no lian. Se uluk ema seluk mak koalia hosi ita, agora ita hakarak fatin no iha lian iha forum rejional no mundu. I ida ne’e so possivel se ita servisu maka’as. Tamba so manan ema ne’ebe iha vontade atu manan. I Timor Leste desididu los, determinadu los, atu manan. Tamba ne’e Prezidente da Republika aproveita oportunidade ida ne’e halo balansu pozitivu ke bele dehan, balansu pozitivu ba tinan rua, desde ke Nasoens Unidas sai hosi ita nia rain. Konvida Sidadaun hotu para ita serapilheira, servisu hamutuk i servisu maka’as liutan parake ita neneik ba neneik buka fatin ba ita nia nasaun. Fo lian maka’as liutan ba ita nia nasaun iha rejiaun no iha mundu.Obrigado barak.