Señor Prezidente Parlamentu Nasional
Señor Primeiru-Ministru
Señor Prezidente Tribunal Rekursu
Señores Membrus Governu no Parlamentiu Nasional
Ilustres Eis-Titulares Órgauns Soberania
Señor Xefe Estadu-Maior Jenerál FALINTIL-Forsas Defeza Timor-Leste
Señores Embaixadores no Reprezentantes Korpu Diplomátiku
Ilustres Veteranus no Kombatentes Luta Libertasaun Nasional
Ilustres Konvidadus
Señoras no Señores,
Militares
FALINTIL-Forças Defeza Timor-Leste, hari’i, nu’udar instituisaun, tinan sanulu resin hitu liubá no ohin, ita hanoin-hikas momentu istóriku ida ne’ebé akontese, iha Aileu, iha tinan 2001. Instituisaun ida ne’e hari’i iha ita-nia rai doben, hafoin FALINTIL no povu Timor-Leste hala’o rezisténsia metin ida durante tinan rua nulu resin hat tuituir malu, ho dedikasaun no espíritu patriótiku, biar la simu apoiu militár hosi rai liur no moris iha susar laran.
Ho hasolok mak ita simu ita-nia belun portugés rua, Dr Tenente Koronel Luís Bernardino no Profesór Dr. Canas Mendes, ne’ebé halo livru ida ho informasaun balun no importante kona-ba prosesu FALINTIL nakfila ba F-FDTL.
Liuhosi serimónia ida ne’e, ita fó-hanoin fila fali ita-nia domin ba ita-nia rai doben no ita-nia espíritu unidade nasionál. Ita hotu haksolok ita-nia pasadu ho orgullu. Pasadu ida ne’ebé kesi ita hamutuk nu’udar Povu no fó-hanoin beibeik valór sira ne’ebé lori ita hari’i Timor-Leste, nu’udar Nasaun livre, soberanu no independente.
Ha’u fó ha’u-nia saudasaun espesiál ba veteranus no maluk hotu-hotu ne’ebé haka’as-an, ho laran luan no dedikasaun rohan-laek, hodi tanen FALINTIL durante ita-nia luta hodi kore Pátria no Povu. Tanba asua’in sira ne’e, mak ita iha F-FDTL ohinloron, instituisaun ida ne’ebé lori Istória luta nian no hametin-an, nu’udar instituisaun Estadu nian, atu defende ita hotu. Forsas Defesa no País tomak la haluha FALINTIL.
Obrigadu FALINTIL!
Ha’u saúda mós Instituisaun Militár tomak no pesoál sivíl no militár ne’ebé hala’o dadaun sira-nia servisu, kumpre sira-nia misaun no la sura sira-nia kolen, atu defende Timor-Leste no tanen aas ita-nia interese nasionál.
Ho laran ksolok tebes mak ha’u, nu’udar Prezidente Repúblika no Komandante Supremu Forsas Armadas no mós nu’udar sidadaun, ha’u sei buka fó-hatene momoos no beibeik ba públiku kona-ba kapasidade F-FDTL nian, atu afirma-an nu’udar instituisaun ida ne’ebé haka’as-an beibeik hodi defende valór étiku umanu importante ba ita-nia Pátria. Valór sira ne’e maka espíritu sakrifísiu, dedikasaun, dixiplina, obediénsia no laran luak atu serve Timor-Leste, iha momentu ne’ebé de’it.
Militares,
Señoras no señores!
“Se ita la iha ema, ita la iha lala’ok. Lala’ok sira bele hatutan babeibeik bainhira ita hari’i ona instituisaun sira”.
Selebrasaun ida ne’e, ita hala’ o iha momentu espesiál tebes ba vida nasaun nian, hodi husu no preokupa ho funsionamentu Estadu nian. Katak ita-nia Estadu soberanu no nurak ida ne’e bele ona hala’o ninia reponsabilidades ka lae? Tanba preokupasaun ida ne’e, ha’u hakarak ko’alia ohin, kona-ba importánsia relasaun entre instituisaun militár no Podér Polítiku, katak oinsá xefia militár relasiona ho ita-nia ukun-na’in sira.
Importante ba ita hotu hatene katak ita-nia Instituisaun Militar iha karáter nasionál no apartidáriu katak labele hali’is ba partidu ne’ebé de’it. Ita-nia F-FDTL identifika-an ho Nasaun no sidadaun hotu-hotu. Importante mós ba ita-nia F-FDTL kaer metin prinsípius no valores ne’ebé fó sentidu no hatutan ninia ezisténsia no mós ba ita-nia hanoin ka konseitu kona-ba soberania no independénsia nasionál.
Tuir ita-nia Konstituisaun, hanesan mós iha rai demokrátiku sira seluk, Forsas Armadas hakru’uk ba órgauns soberania ne’ebé harii tuir rezultadu hosi eleisaun demokrátika. Kontrolu sivíl, nomeasaun ba xefia militár sira, hasees-an hosi partidu polítiku sira, jestaun orsamentál no finanseira no buat sira seluk importante ba funsionamentu normál Instituisaun Militár nian, tenke halo tuir lei haruka.
Prosesu foti desizaun polítika ba assuntus Defeza no Seguransa la‘o ho partisipasaun militares sira-nian. Xefia Militár sira bele no tenke akonsella lideransa polítika kona-ba aspetu tékniku ka doutrina, liuliu bainhira iha importánsia estratéjika, maibé bele ezekuta de’it órden sira ne’ebé hatún hosi órgauns poder polítiku ne’ebé hari’i tuir lei. Nune’e, Forsas Armadas iha responsabilidade atu hatán ba Governu, ba Xefe Estadu no ba sosiedade sivíl.
Nu’udar instituisaun, Forsas Armadas hakru’uk ba podér sivíl. Xefia militar labele nonok de’it ba mudansa sira ne’ebé akontese iha mundu. Xefia militar iha direitu atu akompaña akontesimentu boot sira ne’ebé afekta vida polítika no sosiedade sivíl iha Timor-Leste no nakfila komportamentu, valores no mentalidade.
Estadu iha atu garante seguransa no moris-di’ak ba hotu-hotu.
Timor-Leste, nu’udar país ida ne’ebé halo ita hotu-hotu sente orgullu, nu’udar na’in ba rai ne’e, presiza ema ho formasasun sívika, ema ne’ebé bele ajuda garante ita hotu-hotu ninia seguransa, moris-di’ak no kaer metin ita-nia identidade, nu’udar timoroan.
Forsas Armadas, nu’udar riin prinsipál Nasaun ida ne’e nian, nu’udar eskola ba virtudes no ba sidadania, nu’udar instituisaun ne’ebé garante soberania no defeza ba ita-nia rai doben, hala’o funsaun sosiál importante ba vijilánsia, atu hase’es no korrije faktór sira ne’ebé hamenus ita-nia dignidade no bolu beibeik atensaun atu tanen aas valores sira ne’ebé identifika ita, nu’udar timoroan.
Maibé, ita hare’e katak susar babeibeik atu fó tutan valores ne’ebé ita tanen ohinloron ba gerasaun foun no ba abanbairua. Família ida-idak, eskola ida-idak no F-FDTL rasik, hanorin ita oinsá sai sidadaun di’ak maibé esforsu sira ne’e hotu seidauk natón. Ita presiza hare’e ho saída tan mak ita presiza halo. Nune’e, ita presiza identifika loloos saída tan no oinsá mak ita habelar liután formasaun ba ita-nia sidadaun sira. Ha’u hanoin katak ita presiza duni debate polítiku no sosiál ida atu hamosu Servisu Síviku Nasionál, iha Timor-Leste.
Militares
Señoras no señores
Atu iha páz babeibeik, ita presiza hatene oinsá defende páz. Atu defende páz, ita presiza Forsas Armadas.
País ida ne’ebé ita mehi no hakarak tenke iha Forsas Armadas ida ne’ebé hetan fiar hosi ema hotu, ho ekipamentu no kualifikasaun atu kumpre ho di’ak ninia misaun atu tao matan ba teritóriu nasionál ida ne’ebé kompostu ho rai keta-ketak. Ita-nia área-tasi luan tebebetebes no ita presiza hare’e mós oinsá ita proteje no hala’o esplorasaun atu bele uza ho di‘ak rikusoin tasi nian ba tempu naruk.
Hanesan bainbain, F-FDTL hakarak kontribui hodi haforsa unidade, estabilidade no seguransa, liuhosi unidade no dixiplina ne’ebé sira rasik kaer metin, atu tanen valores aas sira ne’ebé hametin ita-nia ezisténsia koletiva, nu’udar Nasaun Independente.
Nune’e, importante tebes dignifika, reforsa no hasa’e kapasidade F-FDTL nian ho finansiamentu ba hasa’e kualidade infra-estrutura sira ba vida militár no ba sira-nia instrusaun no treinu. Programa ba sosa ekipamentu tenke hala’o tuir prazu.
Timor-Leste tenke kontinua fó formasaun, treina no moderniza ninia Forsas Defeza, tuir kritérius nesesidade no efisiénsia maibé ita labele haluha katak iha mós ezijénsia sira seluk ne’ebé ita hasoru ohinloron.
Tuir lei no hare’e ba Konseitu Estratéjiku ba Defeza no Seguransa, ne’ebé aprova ona, ha’u hanoin katak importante tebes kontinua hakerek dokumentus estratéjikus atu hasa’e kapasidade operasionál F-FTDL nian.
Iha ita-nia esforsu atu organiza-an fali no hamosu forsa modernu ida, ita presiza hare’e mós ba problema rekursus umanus, hanesan: oinsá hadi’a babeibeik forsa sira-nia kualifikasaun tékniku-profisionál; oinsá iha asesu ba servisus saúde, apoiu sosiál komplementár, eskala salariál justa no kondisaun militár, oinsá bele sa’e babeibeik iha karreira profisionál no oinsá F-FDTL bele kompete ho sektor sosidedade sira seluk.
Nu’udar Komandante Supremu, ha’u sei hare’e hamutuk nafatin ho órgaun soberania sira seluk, oinsá hadi’a no moderniza F-FDTL atu ita bele hetan ita-nia objetivu atu dignifika, haforsa no hasa’e kapasidade F-FDTL atu afirma-an liután, nu’ udar ita-nia Forsas Defesa ne’ebé bele atua ho susesu, iha momentu ne’ebé de’it.
Militares,
Señoras no Señores
Situasaun ne‘ebé ita moris ohinloron, ho difikuldades iha rekursus umanus finanseirus no materiais, labele halo ita laran taridu. Ita sei buka hamanas no habiit ita-nia an nafatin, atu hakat liu dezafiu sira ne’e hotu ho susesu.
Nune’e, ha’u apela ba imi hotu atu servisu liután no reforsa babeibeik prinsípius kultura militár nian, nu’udar riin sira ne’ ebé tanen Instituisaun Militar ida ne’ebé forte no importante ba ita-nia identidade no unidade nasionál.
Ha’u hare’e ba futuru Timor-Leste nian ho fiar. Tanba ita-nia Povu ninia brane no determinasaun mak ita halo Istória; ho Istória ida ne’e mak ita sei hatutan ita-nia afirmasaun nu’udar Povu no nu’udar Nasaun.
Komandante Supremu sente orgullu boot ba Forsas Defeza ne’ebé ita iha ohinloron.
Ho naran Povu doben Timor-Leste nian, Prezidente Repúblika agradese instituisaun militár no pesoál tomak, militár no sivíl.
Obrigadu barak.
Quartel-General F-FDTL
Dili, 02 Fevereiru 2018.
