[ENG-PT-TET-IND]

Speech

By Mr. J. Ramos-Horta

President of the Democratic Republic of Timor-Leste

On the Occasion of the Annual Reception for the Diplomatic Corps accredited to Timor-Leste

Theme: “Reinforcing Friendship: Culture, Nature and Diplomacy”

Lahane Noble Palace, Dili, 16 March 2026

Excellencies,

Ladies and Gentlemen,

Heads of Diplomatic Missions

and of International Organizations,

Dear friends,

It is a pleasure to welcome all here for the annual reception for the Diplomatic Corps accredited to the Democratic Republic of Timor-Leste.

Warmest greetings to all Ambassadors, spouses, those resident in Timor-Leste and non-resident Heads of Mission who have travelled to Dili from capitals across our region and beyond — Jakarta, Singapore, Kuala Lumpur, Canberra and Rome.

Your presence honours us and strengthens the bonds of friendship between Timor-Leste and the peoples you represent. This occasion is a privileged moment for reflection and renewal of our shared commitment to international cooperation, peace and understanding among peoples.

My deep appreciation for the work of the diplomatic missions and international organizations represented here.

Your daily engagement strengthens the relations of friendship between Timor-Leste and the international community and contributes to the progress that we all aspire to achieve.

On the Theme of the Reception: Culture, Nature and Diplomacy

This year, our diplomatic reception is inspired by the theme “Reinforcing Friendship: Culture, Nature and Diplomacy.”

This theme reflects three fundamental dimensions of the Timorese identity and our vision of the world: First, culture, the soul of a people and the foundation for understanding between civilizations; Second, nature, whose preservation is essential for the common future of humanity; third, diplomacy, a fundamental instrument for building bridges between nations, resolving differences and promoting the common good.

Timor-Leste Today: Stability, Democracy and Development

We enjoy political stability, social harmony and peaceful coexistence among communities of different cultural, linguistic and religious backgrounds.

In a world marked by tensions and identity divisions, we are proud to affirm that we do not have political violence, ethnic conflict or religious tensions.

Our country remains a space of peaceful coexistence and mutual respect. Our democratic institutions continue to consolidate. Political pluralism, freedom of the press and respect for human rights remain essential pillars of our public life.

Timor-Leste became the first country in the world to formally adopt the Declaration on Human Fraternity and Living Together, authorship of the late Pope Francis and the Grand Imam of Al-Azhar, Ahmed Al-Tayeb, originally signed on 04 February 2019 in Abu Dhabi.

Timor-Leste continues to be a peaceful, safe country. We do not have home grown organized crime, and our defence and security forces have demonstrated vigilance and capacity to prevent external attempts to exploit our vulnerabilities.

From an economic perspective, we continue to face significant challenges, but we are also registering important progress.

Since the restoration of independence, we have invested in essential infrastructure — roads, bridges, schools, health centres and public buildings.

One of the most significant advances has been the expansion of access to electricity, which today practically covers 100% of the national territory.

Our Petroleum Fund continues to play an important role in the country’s financial stability, enabling support for structural investments fundamental to national development.

However, like many small developing states, we remain vulnerable to external shocks, which reinforces our determination to diversify the economy.

Among the country’s strategic objectives is the development of the Greater Sunrise gas, and the associated projects of the Tasi Mane south coast economic corridor, initiatives with the potential to transform the national economic base.

Regional Integration and Diplomacy

Timor-Leste is also at a decisive moment in its path of regional integration.

Our accession as the 11th Member State of the Association of Southeast Asian Nations (ASEAN), formalized on 26 October 2025, represents a historic milestone for our country.

This reflects the maturity of our State and our determination to contribute to regional stability, economic growth and the deepening of cooperation among the peoples of Southeast Asia.

Our participation in ASEAN will not only be as a beneficiary of regional integration, but as a constructive partner, committed to dialogue and cooperation.

I highlight here the special relationship between Timor-Leste and Indonesia. Our two nations have built, over the past decades, a partnership based on reconciliation, mutual respect and practical cooperation.

The International Order and Multilateralism

Excellencies,

We are living through a period of profound transformations and the news are not good. The international system built over decades — imperfect, but functional — is today facing significant tensions.

For small and medium-sized countries such as Timor-Leste, international law and multilateral institutions are not abstractions.

They constitute fundamental guarantees of stability, predictability and justice in international relations.

The independence of Timor-Leste was achieved not through military power, rather it was thanks to international law, solidarity among nations and the multilateral system in action.

We reaffirm our commitment to a rules-based world, strict adherence to international law, institutional innovation and strengthening of multilateral institutions.

Institutions can and should evolve to better reflect XXI CENTURY challenges and opportunities, more representative, and effective and transparent. The alternative to reform cannot be abandonment.

After many decades of relative predictability in international relations, we are now in the midst of a whirlwind that may quickly become a cyclone wrecking the norms, rules and mechanisms of cooperation that were built after the Second World War.

When international law is applied selectively — when it protects some while appearing to constrain only others — its legitimacy weakens and the trust that sustains international cooperation begins to melt away.

For small and medium-sized countries, this erosion represents a particularly serious risk, because it is precisely the rules and multilateral institutions that ensure the voices of the most vulnerable are heard.

The year 2026 begins in a particularly complex international context.

In Gaza, civilians continue to face devastating humanitarian conditions. We call for an immediate and sustained ceasefire across the entire region, the protection of the civilian population and unhindered humanitarian access.

In Ukraine, the war continues to cause human losses and affect international security. We reaffirm the importance of respect for the sovereignty and territorial integrity of states and call for continuing diplomatic efforts to achieve a just peace.

In Sudan, violence has created one of the largest humanitarian crises of our time, with millions displaced.

In Myanmar, the prolonged situation of instability demonstrates the urgent need for inclusive dialogue and a return to constitutional processes that respect the rights and dignity of all citizens.

In Africa, we also recall the historic aspiration of the Sahrawi people to self-determination, an issue that should be addressed through peaceful dialogue and respect for international law.

It is with deep concern that we track on an hourly basis the military escalation involving Israel, US and Iran, a conflict whose repercussions extend far beyond the Middle East.

Wars initiated by major powers or regional actors’ sends shockwaves through the global economy. These wars disrupt energy markets, increase food prices, put pressure on public finances and reduce the resources available for international cooperation and development assistance.

For small developing countries such as Timor-Leste, which bear no responsibility for the origins of these conflicts, the consequences are often direct and severe.

Spike of commodity prices, costs of energy and shipping, reflect immediately in our public budget, cause extreme disruptions and greater challenges in ensuring food security.

We continue to firmly defend the need to prioritize diplomacy, dialogue and conflict prevention.

Values of Timor-Leste’s Foreign Policy

Timor-Leste does not speak lightly about war. We know about it.

Our foreign policy is guided by clear values: dialogue, reconciliation, cooperation and respect for international law.

We will continue to be an independent consensual voice in international relations — guided by principles rather than convenience.

We defend diplomacy instead of confrontation, moderation instead of escalation, and justice instead of force.

Social Diplomacy and Human Development

Diplomacy should not serve only states. It must also serve peoples.

In this spirit, we have developed several presidential social programs aimed at supporting vulnerable communities.

Among them are social inclusion initiatives for persons with disabilities, programs to combat child malnutrition, as well as educational projects such as the Children’s Library of the Presidential Palace, which opens the doors of the presidential institution to children from vulnerable background.

Investing in education, inclusion and human dignity is investing in peace.

Nature, Oceans and the Blue Economy

Dear friends,

Timor-Leste is also a country of extraordinary natural richness.

The island of Atauro, located off Dili, boasts one of the most biodiverse marine ecosystems on the planet, with a diversity of reef fish species considered among the highest ever recorded.

This natural heritage has a central importance in our blue economy strategy, which includes the sustainable development of fisheries, responsible marine tourism, aquaculture and environmental conservation.

Our objective is clear: to promote economic growth without compromising the ecosystems that sustain our life and our future.

Conclusion

Excellencies, Ladies and Gentlemen,

We live in times of uncertainty, of extreme risks. The international system was not built only to prevent wars. It was created to enable a durable and prosperous peace. Small and medium-sized countries have an important role to play in defending the principles that sustain that order.

We must continue to promote fraternity, empathy, compassion, among peoples — through culture, nature and diplomacy guided by principles.

Eternal gratitude for our friendship, your presence and our partnership.

May God bless us all.

J. Ramos-Horta

Discurso

De Sua Excelência o Presidente da República Democrática de Timor-Leste,

José Ramos-Horta

Por ocasião da Receção Anual ao Corpo Diplomático acreditado em Timor-Leste

Tema: “Reforçando a Amizade: Cultura, Natureza e Diplomacia”

Palácio Nobre de Lahane, Díli, 16 de março de 2026

Excelências,

Senhoras e Senhores,

Chefes de Missões Diplomáticas

e de Organizações Internacionais,

Caros amigos,

É com grande prazer que vos dou as boas-vindas a todos nesta receção anual dedicada ao Corpo Diplomático acreditado na República Democrática de Timor-Leste.

Dirijo as minhas mais calorosas saudações a todos os Embaixadores, aos seus cônjuges, aos que residem em Timor-Leste e aos Chefes de Missão não residentes que viajaram até Díli a partir de capitais da nossa região e outras regiões — Jacarta, Singapura, Kuala Lumpur, Camberra e Roma.

A vossa presença honra-nos e fortalece os laços de amizade entre Timor-Leste e os povos que representam. Esta ocasião constitui um momento privilegiado para reflexão e renovação do nosso compromisso comum com a cooperação internacional, a paz e o entendimento entre os povos.

Expresso a minha profunda apreciação pelo trabalho das missões diplomáticas e das organizações internacionais aqui representadas.

O vosso empenho diário fortalece as relações de amizade entre Timor-Leste e a comunidade internacional e contribui para o progresso que todos aspiramos alcançar.

Sobre o Tema da Receção: Cultura, Natureza e Diplomacia

Este ano, a nossa receção diplomática inspira-se no tema “Reforçando a Amizade: Cultura, Natureza e Diplomacia.”

Este tema reflete três dimensões fundamentais da identidade timorense e da nossa visão do mundo: Primeiro, a cultura, a alma de um povo e a base para o entendimento entre civilizações. Segundo, a natureza, cuja preservação é essencial para o futuro comum da humanidade. Terceiro, a diplomacia, instrumento fundamental para construir pontes entre as nações, resolver diferenças e promover o bem comum.

Timor-Leste Hoje: Estabilidade, Democracia e Desenvolvimento

Vivemos num contexto de estabilidade política, harmonia social e coexistência pacífica entre comunidades de diferentes origens culturais, linguísticas e religiosas.

Num mundo marcado por tensões e divisões identitárias, orgulhamo-nos de afirmar que não temos violência política, conflitos étnicos nem tensões religiosas.

O nosso país continua a ser um espaço de convivência pacífica e respeito mútuo.

As nossas instituições democráticas continuam a consolidar-se. O pluralismo político, a liberdade de imprensa e o respeito pelos direitos humanos permanecem pilares essenciais da nossa vida pública.

Timor-Leste tornou-se o primeiro país do mundo a adotar formalmente a Declaração sobre a Fraternidade Humana e a Convivência, da autoria do Saudoso Papa Francisco e do Grande Imã de Al-Azhar, Ahmed Al-Tayeb, adotada a 04 de fevereiro de 2019 em Abu Dhabi.

Timor-Leste continua a ser um país pacífico e seguro. Não temos crime organizado interno e as nossas forças de defesa e segurança têm demonstrado vigilância e capacidade para prevenir tentativas externas de explorar as nossas vulnerabilidades.

Do ponto de vista económico, continuamos a enfrentar desafios significativos, mas registamos também progressos importantes.

Desde a restauração da independência, investimos em infraestruturas essenciais — estradas, pontes, escolas, centros de saúde e edifícios públicos.

Um dos avanços mais significativos tem sido a expansão do acesso à eletricidade, que hoje cobre praticamente 100% do território nacional.

O nosso Fundo Petrolífero continua a desempenhar um papel importante na estabilidade financeira do país, permitindo apoiar investimentos estruturais fundamentais para o desenvolvimento nacional.

Contudo, tal como muitos pequenos Estados em desenvolvimento, permanecemos vulneráveis a choques externos, o que reforça a nossa determinação em diversificar a economia.

Entre os objetivos estratégicos do país está o desenvolvimento do gás Greater Sunrise, bem como os projetos associados ao corredor económico da costa sul Tasi Mane, iniciativas com potencial para transformar a base económica nacional.

Integração Regional e Diplomacia

Timor-Leste encontra-se também num momento decisivo no seu caminho de integração regional.

A nossa adesão como 11.º Estado-Membro da Associação das Nações do Sudeste Asiático (ASEAN), formalizada a 26 de outubro de 2025, representa um marco histórico para o nosso país.

Este passo reflete a maturidade do nosso Estado e a nossa determinação em contribuir para a estabilidade regional, o crescimento económico e o aprofundamento da cooperação entre os povos do Sudeste Asiático.

A nossa participação na ASEAN não será apenas como beneficiário da integração regional, mas como parceiro construtivo, comprometido com o diálogo e a cooperação.

Destaco aqui a relação especial entre Timor-Leste e Indonésia. As nossas duas nações construíram, ao longo das últimas décadas, uma parceria baseada na reconciliação, no respeito mútuo e na cooperação prática.

A Ordem Internacional e o Multilateralismo

Excelências,

Vivemos um período de profundas transformações — e as notícias não são animadoras.

O sistema internacional construído ao longo de décadas — imperfeito, mas funcional — enfrenta hoje tensões significativas.

Para países pequenos e médios como Timor-Leste, o direito internacional e as instituições multilaterais não são abstrações.

Constituem garantias fundamentais de estabilidade, previsibilidade e justiça nas relações internacionais.

A independência de Timor-Leste não foi alcançada através do poder militar, mas graças ao direito internacional, à solidariedade entre as nações e ao sistema multilateral em ação.

Reafirmamos o nosso compromisso com um mundo baseado em regras, com a estrita observância do direito internacional, com a inovação institucional e com o fortalecimento das instituições multilaterais.

As instituições podem — e devem — evoluir para refletir melhor os desafios e oportunidades do século XXI, tornando-se mais representativas, eficazes e transparentes. A alternativa à reforma não pode ser o abandono.

Depois de muitas décadas de relativa previsibilidade nas relações internacionais, encontramo-nos agora no meio de um redemoinho que pode rapidamente transformar-se num ciclone, capaz de destruir normas, regras e mecanismos de cooperação construídos após a Segunda Guerra Mundial.

Quando o direito internacional é aplicado de forma seletiva — protegendo alguns enquanto parece limitar apenas outros — a sua legitimidade enfraquece e a confiança que sustenta a cooperação internacional começa a desaparecer.

Para países pequenos e médios, esta erosão representa um risco particularmente grave, pois são precisamente as regras e as instituições multilaterais que garantem que as vozes dos mais vulneráveis sejam ouvidas.

Conflitos Internacionais e Desafios Globais

O ano de 2026 inicia-se num contexto internacional particularmente complexo.

Na Faixa de Gaza, os civis continuam a enfrentar condições humanitárias devastadoras. Apelamos a um cessar-fogo imediato e sustentado em toda a região, à proteção da população civil e ao acesso humanitário sem obstáculos.

Na Ucrânia, a guerra continua a causar perdas humanas e a afetar a segurança internacional. Reafirmamos a importância do respeito pela soberania e integridade territorial dos Estados e apelamos à continuação dos esforços diplomáticos para alcançar uma paz justa.

No Sudão, a violência criou uma das maiores crises humanitárias do nosso tempo, com milhões de deslocados.

No Myanmar, a prolongada instabilidade demonstra a necessidade urgente de diálogo inclusivo e de um regresso a processos constitucionais que respeitem os direitos e a dignidade de todos os cidadãos.

Na África, recordamos também a aspiração histórica do Povo Saharaui à autodeterminação, questão que deve ser tratada através do diálogo pacífico e do respeito pelo direito internacional.

Acompanhamos com profunda preocupação a escalada militar envolvendo Israel, o Irão e os Estados Unidos da América (EUA), um conflito cujas repercussões se estendem muito além do Médio Oriente.

Guerras iniciadas por grandes potências ou por atores regionais enviam ondas de choque através da economia global.

Esses conflitos perturbam os mercados energéticos, aumentam os preços dos alimentos, pressionam as finanças públicas e reduzem os recursos disponíveis para a cooperação internacional e a assistência ao desenvolvimento.

Para pequenos países em desenvolvimento como Timor-Leste, que não têm qualquer responsabilidade na origem desses conflitos, as consequências são muitas vezes diretas e severas.

A subida dos preços das matérias-primas, da energia e do transporte marítimo reflete-se imediatamente no nosso orçamento público e cria desafios adicionais para garantir a segurança alimentar.

Continuamos a defender firmemente a necessidade de dar prioridade à diplomacia, ao diálogo e à prevenção de conflitos.

Valores da Política Externa de Timor-Leste

Timor-Leste não fala levianamente sobre a guerra. Nós conhecemo-la.

A nossa política externa é guiada por valores claros: diálogo, reconciliação, cooperação e respeito pelo direito internacional.

Continuaremos a ser uma voz independente e consensual nas relações internacionais — guiada por princípios e não por conveniências.

Defendemos a diplomacia em vez do confronto, a moderação em vez da escalada e a justiça em vez da força.

Diplomacia Social e Desenvolvimento Humano

A diplomacia não deve servir apenas os Estados. Deve também servir os povos.

Neste espírito, desenvolvemos vários programas sociais presidenciais destinados a apoiar comunidades vulneráveis.

Entre eles incluem-se iniciativas de inclusão social para pessoas com deficiência, programas de combate à desnutrição infantil e projetos educativos, como a Biblioteca das Crianças do Palácio Presidencial, que abre as portas da instituição presidencial a crianças de contextos vulneráveis.

Investir na educação, na inclusão e na dignidade humana é investir na paz.

Natureza, Oceanos e Economia Azul

Caros amigos,

Timor-Leste é também um país de extraordinária riqueza natural.

A ilha de Ataúro, situada ao largo de Díli, possui um dos ecossistemas marinhos com maior biodiversidade do planeta, com uma diversidade de espécies de peixes e de recifes considerada entre as mais elevadas jamais registadas.

Este património natural tem uma importância central na nossa estratégia de economia azul, que inclui o desenvolvimento sustentável das pescas, o turismo marinho responsável, a aquacultura e a conservação ambiental.

O nosso objetivo é claro: promover crescimento económico sem comprometer os ecossistemas que sustentam a nossa vida e o nosso futuro.

Conclusão

Excelências, Senhoras e Senhores,

Vivemos tempos de incerteza e de riscos extremos.

O sistema internacional não foi construído apenas para prevenir guerras. Foi criado para tornar possível uma paz duradoura e próspera.

Os países pequenos e médios têm um papel importante a desempenhar na defesa dos princípios que sustentam essa ordem.

Devemos continuar a promover a fraternidade, a empatia e a compaixão entre os povos — através da cultura, da natureza e de uma diplomacia guiada por princípios.

Eterna gratidão pela nossa amizade, pela vossa presença e pela nossa parceria.

Que Deus nos abençoe a todos.

J. Ramos-Horta

Diskursu 

Prezidente Repúblika Demokrátika Timor-Leste, 

Señór José Ramos-Horta,

 Iha Okaziaun Resepsaun Anuál ba Korpu Diplomátiku  ne’ebé akreditadu iha Timor-Leste.

Tema: “Reforsa Amizade: Kultura, Natureza no Diplomasia”

Palásiu Lahane, Díli, 16 marsu 2026

Exelénsia sira,

Señora no Señór sira,

Xefe Misaun Diplomátika sira no

husi Organizasaun Internasionál sira,

Belun doben sira,

Ho ksolok tebes ha’u fó benvindu ba ita-boot sira hotu iha resepsaun anuál ida-ne’e ne’ebé dedika ba Korpu Diplomátiku akreditadu ba Repúblika Demokrátika Timor-Leste.

Ha’u hato’o ha’u-nia kaloroza saudasaun ba Embaixadór sira hotu, ba sira-nia kaben, ba sira ne’ebé hela iha Timor-Leste no ba Xefe Misaun naun-rezidente sira ne’ebé halo viajen mai Díli husi kapitál sira ita-nia rejiaun nian no rejiaun sira seluk — Jakarta, Singapura, Kuala Lumpur, Canberra no Roma.

Ita-boot sira-nia prezensa fó onra ba ami no hametin lasu amizade entre Timor-Leste no povu sira ne’ebé ita-boot sira reprezenta. Okaziaun ida-ne’e konstitui momentu privilejiadu ida ba reflesaun no renovasaun ba ita-nia kompromisu komún ba kooperasaun internasionál, dame no entendimentu entre povu sira.

Ha’u hato’o ha’u-nia apresiasaun kle’an ba servisu misaun diplomátika no organizasaun internasionál sira ne’ebé reprezenta iha-ne’e.

Ita-boot sira-nia empeñu loroloron fortalese relasaun amizade entre Timor-Leste no komunidade internasionál no kontribui ba progresu ne’ebé ita hotu aspira atu alkansa.

Kona-ba Tema Resepsaun: Kultura, Natureza no Diplomasia

Tinan ida-ne’e, ita-nia resepsaun diplomátika hetan inspirasaun hosi tema “Reforsa Amizade: Kultura, Natureza no Diplomasia.”

Tema ida-ne’e reflete dimensaun fundamentál tolu kona-ba identidade timor-oan nian no ita-nia vizaun mundiál: Primeiru, kultura, klamar povu ida nian no baze ba entendimentu entre sivilizasaun sira. Segundu, natureza, ne’ebé nia prezervasaun esensiál ba futuru komún umanidade nian. Terseiru, diplomasia, instrumentu fundamentál atu harii ponte entre nasaun sira, rezolve diferensa sira no promove bem-komún.

Timor-Leste Ohin Loron: Estabilidade, Demokrasia no Dezenvolvimentu

Ita moris iha kontestu estabilidade polítika, armonia sosiál no koezisténsia pasífika entre komunidade sira ho orijen kulturál, linguístika no relijioza oioin.

Iha mundu ida ne’ebé marka ho tensaun no divizaun identidade nian, ami orgullu atu afirma katak ami laiha violénsia polítika, konflitu étniku sira ka tensaun relijioza sira.

Ami-nia país kontinua sai espasu konvivénsia pasífika no respeitu ba malu.

Ami-nia instituisaun demokrátika sira kontinua konsolida-an. Pluralizmu polítiku, liberdade imprensa no respeitu ba direitus umanus sai nafatin pilar esensiál ba ami-nia vida públika.

Timor-Leste sai nu’udar país dahuluk iha mundu ne’ebé formalmente adota Deklarasaun kona-ba Fraternidade Umana no Konvivénsia, husi Saudozu Papa Francisco no Grande Imã Al-Azhar, Ahmed Al-Tayeb, ne’ebé adota iha loron 04 fulan-fevereiru tinan 2019 iha Abu Dhabi.

Timor-Leste sai nafatin país ne’ebé hakmatek no seguru. Ami laiha krime organizadu internu no ami-nia forsa defeza no seguransa hatudu ona vijilánsia no kapasidade atu prevene tentativa esterna sira atu esplora ami-nia vulnerabilidade sira.

Husi pontu-de-vista ekonómiku, ami kontinua hasoru dezafiu sira ne’ebé signifikativu, maibé ami mós halo ona progresu importante sira.

Desde restaurasaun independénsia, ami investe ona iha infraestrutura esensiál sira — estrada sira, ponte sira, eskola sira, sentru saúde sira no edifísiu públiku sira.

Avansu ida ne’ebé signifikativu liu maka espansaun asesu ba eletrisidade, ne’ebé ohin loron kobre pratikamente 100% hosi teritóriu nasionál.

Ami-nia Fundu Mina-rai kontinua dezempeña knaar importante ida iha estabilidade finanseira país nian, hodi fó dalan ba ami atu apoia investimentu estruturál fundamentál sira ba dezenvolvimentu nasionál.

Maibé, hanesan Estadu ki’ik barak ne’ebé sei dezenvolve hela, ami kontinua vulneravel ba xoke esternu sira, ne’ebé reforsa ami-nia determinasaun atu diversifika ekonomia.

Entre objetivu estratéjiku sira país nian maka dezenvolvimentu hosi kampu gás Greater Sunrise, nune’e mós projetu sira ne’ebé asosiadu ho korredór ekonómiku Kosta Súl Tasi Mane nian, inisiativa sira ho potensiál hodi transforma baze ekonómika nasional.

Integrasaun Rejionál no Diplomasia

Timor-Leste mós iha momentu desizivu iha ninia dalan ba integrasaun rejionál.

Ami-nia adezaun nu’udar Estadu-membru ba dala-11 hosi Asosiasaun Nasaun sira Sudeste Aziátiku nian (ASEAN), ne’ebé formaliza iha loron 26 fulan-outubru tinan 2025, reprezenta marku istóriku ida ba ami-nia rain.

Pasu ida-ne’e reflete ami-nia Estadu nia maturidade no ami-nia determinasaun atu kontribui ba estabilidade rejionál, kreximentu ekonómiku no aprofundamentu kooperasaun entre povu sira Sudeste Aziátiku nian.

Ami-nia partisipasaun iha ASEAN sei la’ós de’it nu’udar benefisiáriu ba integrasaun rejionál, maibé nu’udar parseiru konstrutivu, ne’ebé komprometidu ba diálogu no kooperasaun.

Ha’u hakarak destaka relasaun espesiál entre Timor-Leste no Indonézia. Ami-nia nasaun rua harii ona, iha dékada sira liubá, parseria ida ne’ebé bazeia ba rekonsiliasaun, respeitu ba malu no kooperasaun prátika.

Orden Internasionál no Multilateralizmu

Exelénsia sira,

Ita moris iha períodu ida ho transformasaun sira ne’ebé kle’an—no notísia sira ne’ebé la anima.

Sistema internasionál ne’ebé harii iha dékada barak nia laran — la perfeitu, maibé funsionál — agora hasoru hela tensaun signifikativu sira.

Ba país ki’ik no mediu sira hanesan Timor-Leste, direitu internasionál no instituisaun multilaterál sira la’ós abstrasaun.

Sira konstitui garantia fundamentál ba estabilidade, previzibilidade no justisa iha relasaun internasionál sira.

Timor-Leste nia independénsia la hetan liuhusi poder militár, maibé grasa ba direitu internasionál, solidariedade entre nasaun sira no sistema multilaterál iha asaun.

Ami reafirma ami-nia kompromisu ba mundu ida ne’ebé bazeia ba regra sira, observánsia maka’as ba direitu internasionál, inovasaun institusionál no hametin instituisaun multilaterál sira.

Instituisaun sira bele — no tenke — evolui atu reflete di’ak liután dezafiu no oportunidade sira sékulu XXI nian, sai reprezentativu, efetivu no transparente liután. Alternativa ba reforma labele sai abandonu.

Depois dékada barak ho previzibilidade relativa iha relasaun internasionál sira, agora ita hetan ita-nia an iha anin-fuik ida nia leet ne’ebé bele nakfilak lalais ba siklone ida, ne’ebé bele estraga norma sira, regra sira no mekanizmu kooperasaun nian ne’ebé harii hafoin Funu Mundiál Daruak.

Bainhira direitu internasionál aplikadu ho forma seletiva—proteje balu enkuantu parese limita de’it sira seluk—nia lejitimidade sai fraku no konfiansa ne’ebé sustenta kooperasaun internasionál hahú lakon.

Ba país ki’ik no médiu sira, erozaun ida-ne’e reprezenta risku ida ne’ebé maka partikularmente grave, tanba presizamente regra no instituisaun multilaterál sira maka asegura katak lian sira hosi ema sira ne’ebé vulneravel liu sei rona.

Konflitu Internasionál no Dezafiu Globál sira

Tinan 2026 hahú iha kontestu internasionál ida ne’ebé kompleksu tebes.

Iha Faixa Gaza, ema sivíl sira kontinua hasoru kondisaun umanitária sira ne’ebé devastadora. Ami apela ba sesár-fogu imediatu no sustentadu iha rejiaun tomak, protesaun ba populasaun sivíl no asesu umanitáriu ne’ebé laiha impedimentu.

Iha Ukránia, funu kontinua hamosu lakon ba ema nia vida no afeta seguransa internasionál. Ami reafirma importánsia atu respeita soberania no integridade territoriál Estadu sira-nian no apela ba kontinuasaun esforsu diplomátiku sira hodi alkansa pás ida ne’ebé justa.

Iha Sudaun, violénsia hamosu ona krize umanitária ida ne’ebé boot liu iha ita-nia tempu, ho ema millaun resin maka sai dezlokadu.

Iha Myanmar, instabilidade ne’ebé prolongada hatudu nesesidade urjente ba diálogu inkluzivu no filafali ba prosesu konstitusionál sira ne’ebé respeita direitu no dignidade sidadaun hotu-hotu nian.

Iha Áfrika, ita mós hanoin hikas Povu Saharawi nia aspirasaun istóriku ba autodeterminasaun, kestaun ida ne’ebé tenke rezolve liuhosi diálogu pasífiku no respeitu ba direitu internasionál.

Ita akompaña ho preokupasaun kle’an eskalada militár ne’ebé envolve Israel, Iraun no Estadus Unidus Amérika (EUA), konflitu ida ne’ebé nia reperkusaun sira ultrapasa dook liu Médiu Oriente.

Funu sira ne’ebé inisia hosi poténsia boot sira ka atór rejionál sira haruka onda xoke sira liuhosi ekonomia globál.

Konflitu sira-ne’e perturba merkadu enerjétiku nian, hasa’e folin ai-han nian, prejudika finansa públika sira no hamenus rekursu sira ne’ebé disponivel ba kooperasaun internasionál no asisténsia ba dezenvolvimentu.

Ba país ki’ik sira iha dezenvolvimentu hanesan Timor-Leste, ne’ebé la iha responsabilidade kona-ba konflitu sira-ne’e nia orijen, konsekuénsia sira dalabarak diretu no todan.

Aumentu iha folin matéria-prima, iha enerjia no iha transporte marítimu reflete kedas iha ami-nia orsamentu públiku no kria dezafiu adisionál sira hodi garante seguransa ai-han.

Ami kontinua defende ho firmeza nesesidade atu fó prioridade ba diplomasia, diálogu no prevensaun konflitu.

Valór sira  Polítika Esterna Timor-Leste nian

Timor-Leste la ko’alia ho kmaan kona-ba funu. Ami koñese ida-ne’e.

Ami-nia polítika esterna hetan orientasaun hosi valór sira ne’ebé klaru: diálogu, rekonsiliasaun, kooperasaun no respeitu ba direitu internasionál.

Ami sei kontinua sai lian independente no konsensuál iha relasaun internasionál sira — ne’ebé orienta hosi prinsípiu sira no la’ós hosi konveniénsia.

Ami defende diplomasia emvezde konfrontu, moderasaun emvezde eskalasaun no justisa emvezde forsa.

Diplomasia Sosiál no Dezenvolvimentu Umanu

Diplomasia labele serve de’it ba Estadu sira. Diplomasia mós tenke serbí povu.

Ho espíritu ida-ne’e, ami dezenvolve ona programa sosiál prezidensiál oioin ne’ebé ho objetivu atu fó apoiu ba komunidade sira ne’ebé vulneravel.

Entre sira hirak ne’e inklui inisiativa inkluzaun sosiál ba ema sira ho defisiénsia, programa sira hodi kombate malnutrisaun infantil, no projetu edukativu sira, hanesan Biblioteka Labarik nian iha Palásiu Prezidensiál, ne’ebé loke odamatan instituisaun prezidensiál nian ba labarik sira hosi kontestu vulneravel sira.

Investe iha edukasaun, iha  inkluzaun no iha dignidade umana mak investe iha dame.

Natureza, Oseanu no Ekonomia Azul

Belun doben sira,

Timor-Leste mós país ida ne’ebé iha rikusoin naturál ne’ebé estraordinária.

Illa Ataúro, ne’ebé lokaliza iha largu Díli nian, iha ekosistema mariñu nian ida ne’ebé ho biodiversidade boot iha planeta, ho diversidade hosi espésie ikan resife nian ne’ebé konsidera entre aas liu ne’ebé rejista ona.

Patrimóniu naturál ida-ne’e iha importánsia sentrál ba ami-nia estratéjia ekonomia azul, ne’ebé inklui dezenvolvimentu sustentável ba peskas, ba turizmu ba mariñu responsavel, ba akuakultura no ba konservasaun ambientál.

Ami-nia objetivu klaru: atu promove kreximentu ekonómiku sein kompromete ekosistema sira ne’ebé sustenta ami-nia moris no ami-nia futuru.

Konklusaun

Exelénsia sira, Señora no Señór sira,

Ita moris iha tempu inserteza no risku estremu.

Sistema internasionál la’ós harii de’it atu prevene funu sira. Ida-ne’e kria atu halo dame ne’ebé duradoura no prósperu sai posivel.

País ki’ik no médiu sira iha papél importante atu dezempeña iha defeza ba prinsípiu sira ne’ebé sustenta orden ida-ne’e.

Ita tenke kontinua promove fraternidade, empatia no kompaixaun entre povu sira—liuhosi kultura, natureza no diplomasia ida ne’ebé orienta ho prinsípiu sira.

Gratidaun rohan-laek ba ita-nia amizade, ba ita-boot sira-nia prezensa, no ba ita-nia parseria.

Maromak haraik bensaun ba ita hotu.

J. Ramos-Horta